बौद्ध धर्मको विभाजन र मूलशाखाः थेरवाद-महायान-बज्रयान, भाग -१

डा. सिर्जना भण्डारी

बौद्ध धर्म विभाजनको सन्दर्भमा इतिहासकारहरुको मत 

कुनैपनि धर्म तथा दर्शनमा धेरै यथास्थिथिवादी, परम्परावादी तथा पुरातनवादी बन्नु कहिलेकाहीं हानिकारक हुनसक्छ । गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाण पश्चात यही अवस्था बौद्ध धर्म तथा दर्शनले बेहोर्नु परेको थियो । इतिहासकारहरुका अनुसार गौतम बुद्धले प्रदान गरेका शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, विधि तथा उपदेशहरु गौतम बुद्ध शरीरमा रहदै समाजमा सक्रिय रहेर सर्वकल्याणका कार्यहरु गरिरहेकै समयमा व्यवहारिकता तथा प्रयोगात्मक अभ्यासका साथसाथ सैद्धान्तिक रुपमा अवस्था र आवश्यकता अनुसार एकसाथ समय–समयमा लिपिवद्ध गरेर लिखित दस्तावेज, शास्त्र तथा ग्रन्थहरुको स्वरुपमा संरक्षित गरिएका थिए भने बौद्ध धर्म तथा दर्शनले गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाण पश्चात बौद्ध धर्म तथा दर्शनको संरक्षण व्यवस्थापन गर्ने क्रममा मूलसार तथा मूलमर्म हराएको सिद्धान्त जस्तो अस्थिर बन्नुपर्ने थिएन, अस्थिरता बेहोर्नु पर्ने थिएन, अनिश्चितता र विभाजन बेहोर्नु पर्ने थिएन । गौतम बुद्धले आफ्ना उपदेशहरु मार्फत प्रदान गरेका सैद्धान्तिक शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान र व्यवहारिक तथा प्रयोगात्मक अभ्यासका रुपमा गरिने विधिहरु व्यवस्थित ढंगले समयमै लिपिवद्ध गरिएका थिए भने बिनाकुनै अनिश्चितता र अतिरिक्त मेहनत बुद्धका शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान तथा विधिहरु एक पिढीबाट अर्को पिढीमा सजिलै हस्तानतरण हुन सक्थे, वास्तविक शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान तथा विधिहरुले निरन्तरता पाउथे, बौद्ध धर्म तथा दर्शनको मूलसार तथा मूलमर्म एउटै रहिरहने थियो, र एउटै संघमा एक ढिक्का भएर एकै समुहमा रहेर बौद्ध धर्म तथा दर्शनको विकास अझ उच्चस्तरमा हुनेथियो, साथै प्रचार र विस्तार पनि तिब्रगतिमा हुनेथियो । 

यस सन्दर्भमा अर्काप्रकारका इतिहासकारहरुको फरक र प्रगतिउन्मुख रहेको छ, उनीहरुका अनुसार इतिहासमा धेरै धर्म तथा दर्शनहरु लामो समयसम्म एकै विचारधारामा रहिरहदा समयक्रमसंग कमजोर हुदै गएका र विस्तारै लोप भएर गएका धेरै उदाहरणहरु रहेकाछन् तर बौद्ध धर्म तथा दर्शनमा समयक्रमसंग धेरै बदलावका विविधताहरु देखिएका कारण यसले आज पयन्त निरन्तरता पाउा सफल भयो । केही विशेष कारणले प्रादुर्भाव भएको आफ्नो मूलभूमि नेपाल र भारतबाट लुप्त भएपनि विविधताकै कारणले विश्वभरि फैलिएर गयो र आजसम्म पनि यूरोप, अमेरिकाका पश्चिमेली देशहरुमा विस्तार भैरहेको छ । बौद्ध धर्म तथा दर्शन प्रादुर्भाव भएको समयदेखि आजपर्यन्त यति लामो समयसम्म टिकीरहनु र निरन्तर विस्तार भैरहनुको मूलकारण यसमा देखा परेका मतभेद, विविधता र विभाजननै बनेको छ । तत्कालै लिपिवद्ध भएर लिखतका रुपमा तथा ग्रन्थका रुपमा संरक्षित र व्यवस्थित गरिएको थियो भने बौद्ध धर्म तथा दर्शनका मूल्य–मान्यता, नियम, सिद्धान्तहरु अकाट्य तथा अपरिवर्तनशील, स्थिर बन्ने थिए र यी शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान तथा विधिहरुमा परिवर्तन, नवीनता तथा विविधताको कुनै गुन्जायस रहने थिएन र तिनै एकैप्रकारका साँघुरा, कठोरताका नियम तथा मूल्य–मान्यताहरुमा अगाडि बढिरहन बाध्य हुनेथियो जसले बौद्ध धर्म तथा दर्शनको लोकप्रियता र यसप्रतिको रुचि घटाउदै लानेथियो । यसरी कडाइका साथ धर्म तथा दर्शनका शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, विधि, सिद्धान्तहरुका सैद्धान्तिक र व्यवहारिक विषयहरु संरक्षित गरिदा चाहेर या नचाहेर र जानेर या नजानेर यी कार्यहरु कठोर व्यवस्था बन्नसक्थे र नयाँ युग, अवस्था, परिस्थिति तथा नयाँ पुस्ताहरुको रुचि र आवश्यकताको हिसावले त्यसअनुरुप ढल्न तथा परिवर्तित हुन सक्ने थिएनन् । 

इतिहासकारहरुकै मत अनुसार बौद्ध धर्म तथा दर्शनका सैद्धान्तिक तथा व्यवहारिक शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान तथा विधिहरु गौतम बुद्ध शरीरमा रहदै तत्कालै लिपिवद्ध गरेर संरक्षित तथा व्यवस्थित नगरिनुमा गौतम बुद्धकै अरुचि भएको कारणले थियो किनकी गौतम बुद्ध स्वयं आफ्ना शिष्य, अनुयायी तथा आम मानिसहरुलाई बारबार सल्लाह तथा प्रेरणा प्रदान गर्ने गर्थे, “सबै कुरा तथा विषयहरु नस्वर छन्; सबै अनित्य तथा परिवर्तनहील छन्; केही पनि स्थिर छैनन्; यसकारण कुनै पनि एक घटना तथा विषयको सन्दर्भमा एकोहोरो प्रकारले लगाव नराख्नु, त्यसउपर रहेको एकोहोरो आशक्ति छोड्नु, आफूमा परिवर्तनका लागि संधै तयार रहनु र संधै नै मध्यमार्गमा रहनु ।” यसप्रकारको सोचबाट यो स्पष्ट अनुमान गर्न सकिन्छ कि गौतम बुद्ध स्वयंनै खुकुलोपन, लचकता, नवीनता र विविधताका पक्षपोसक थिए, परिवर्तनमा विश्वास राख्थे । यसकारण गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाण पश्चात बौद्ध धर्म तथा दर्शनमा नवीनता र विविधताले प्रवेश पायो । यसको विपरित बौद्ध धर्म तथा दर्शनलाई संरक्षित र व्यवस्थित गर्ने नाममा अपरिवर्तनशील कठोर मूल्य–मान्यताहरु राखेर सार्वजनिक गरिएको थियो भने यसप्रकारको परिवर्तन, नवीनता र विविधताले प्रवेश पाउन प्रवेश पाउने थिएन र यसरी संसारभरि बौद्ध धर्म तथा दर्शनको प्रचार र विस्तार हुने थिएन । यस सन्दर्भमा यो भन्दा फरक मत राख्ने इतिहासकारहरुका अनुसार कुनै धर्म तथा दर्शनका सैद्धान्तिक तथा व्यवहारिक शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान तथा विधिहरुलाई समयमै आवश्यक संरक्षण तथा व्यवस्थापन नगरि धेरै खुकुलो छोडियो तथा चाहिने भन्दा बढि लचकता अपनाइयो भने त्यस धर्म तथा दर्शनका शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, मूल्य–मान्यता, सार तथा मर्म, आस्था, संस्कृति, परम्पराहरु आफ्नो वास्तविक स्वरुपबाट बदलिदै जान्छन्, आफ्नो वास्तविक अर्थ र महत्व गुमाउदै जान्छन् र लोप हुने सम्भावना बढ्दै जान्छ र लोप हुनसक्छन् । यसरी गौतम बुद्धकै समयमा उनी स्वयंलेनै आफूले प्रदान गरिएका सैद्धान्तिक तथा व्यवहारिक शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान तथा विधिहरुलाई निश्चित प्रकारले संरक्षित तथा व्यवस्थित नगरी समयको वहावसंगै आफ्नो किसिमले अगाडि बढ्न खुकुलो छोडिएको तथा लचकता अपनाइएको कारण गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाण पश्चात मूल गुरुको भौतिक अनुपस्थितिमा शिष्य तथा अनुयायीहरुमा गुरुबाट आफूले प्राप्त गरेका शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान तथा विधिहरुको सन्दर्भमा मत विभाजन, मतभेद, वादविवादहरु देखिएका कारणले बौद्ध धर्म तथा दर्शन विभाजनको संघारमा पुग्यो र समयक्रम संगै क्रमशः धेरै प्रकारका विभाजनहरु बेहोर्दै गयो । यिनै मत विभाजन, मतभेद, वादविवादहरुले बौद्ध धर्म तथा दर्शनमा युग सान्दर्भिक परिवर्तन, नवीनता र विविधता भित्र्यायो र विश्वभरि विस्तार भयो ।

बौद्ध धर्म तथा दर्शन किन र कसरी विभाजित भयो

कुनैपनि धर्म, आस्था तथा दर्शनहरुका संघ, संगठनहरुको विकासक्रम र पतनको इतिहासलाई हेर्दा परम्पराको नाममा कठोरपन अनुशरण गरेका धर्म, आस्था तथा दर्शनहरु प्राम्भिक चरणमा राम्रोसंग विकसित भएका भएपनि पूराना र नयाँ पुस्ताहरुको विचारमा मतभेद आएका कारण ती धर्म, आस्था तथा दर्शनहरुका अनुयायीहरुको संख्या कम हुदै गएर विस्तारै पतन तथा लोप भएर अस्तित्वमै नरहेका देखिन्छन् । तर लचिलोपन अनुशरण गरेका धर्म, आस्था तथा दर्शनहरु बदलिदो समयसंग आएका अवस्था र परिस्थितिहरुको माझमा आफूलाई बचाएर राख्न सहज र सफल भएका र निरन्तर विकास भैरहेका देखिन्छन् । इतिहासको यो अनुभवको प्रसंग बौद्ध धर्म तथा दर्शनसंग मेल खाएको देखिन्छ, परम्परावादी भिक्षुहरुले आफ्नो संरक्षित स्वरुप अर्थात पुरानो संरक्षणवादी परम्परामा लचकता नअपनाएका तथा आफूलाई युग सान्दर्भिक हुनेगरि नबदलेका र युग सान्दर्भिक हुनेगरि नवीन परिवर्तनहरुलाई अनुशरण नगरेका कारण नयाँ पुस्ताका नवीनतावादी भिक्षुहरुले पुरातनवादीसंग सम्झौता गरेनन्, बौद्ध संघमा विभाजन आयो र परम्परावादीहरु सानो संख्यामा सीमित हुनपुगे तर नवीनतावादीहरुको संख्या तिब्रगतिमा बढ्दै गयो । बौद्ध धर्म तथा दर्शनको महापरिनिर्माण सुत्तका अनुसार गौतम बुद्धको अन्तिम मार्गदर्शन स्पष्ट थियो, “सबै कुरा तथा वस्तुहरु नस्वर छन्, मेहनेत गर्दै गर, एउटै कुरा तथा वस्तुहरुमा आशक्त भएर नबस ।” बुद्धको यस अन्तिम मार्गदर्शनको शिक्षा तथा ज्ञान अनुसार सबै कुरा तथा वस्तुहरु नाश भएर जाने प्रकारका नश्वर छन्, परिवर्तनशील छन्, निश्चित समयपछि नष्ट भएर जान्छन् यसकारण नयाँपन र परिवर्तनका लागि लचिलो बन र केही कुरा तथा विषयप्रति आशक्त नबनीकन परिवर्तनहरुलाई आत्मसाथ गर्दै मेहनत गरेर जीवनमा अगाडि बढिराख । तर गौतम बुद्धले यो बताएनन् कि आगामी दिनमा नयाँ पिढीहरुलाई कसरी बौद्ध धर्म तथा दर्शनका शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान तथा विधिहरु प्रदान गर्ने; उनीहरुलाई कसरी मार्गनिर्देश गर्ने र बौद्ध धर्म तथा आदर्शमा सहज गराउने; उनीहरुकालागि यी शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, विधि तथा मार्गनिर्देशहरु कसरी संरक्षित गर्ने र उनीहरुलाई कसरी एकै संघमा आवद्ध गरिराख्ने । बौद्ध धर्म तथा दर्शनको संरक्षण र सहज व्यवस्थापनका लागि गौतम बुद्धले आफ्नो शेखपछिको उत्तराधिकारी पनि कसैलाई नियुक्त गरेनन् र कुनै पदाधिकारीको व्यवस्था पनि बनाएनन् । यसप्रकार गौतम बुद्धले आफ्नोे शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान तथा विधिहरुको व्याख्या, संरक्षण र व्यवस्थापनका लागि परिवर्तनशीलता, नवीनता र विविधता अंगाल्न सक्ने गरि मार्ग खुल्ला छोडिदिए । तर समयको प्रवाहसंगै नितनित बदलिरहेका अवस्था र परिस्थितिहरु बौद्ध धर्म तथा दर्शनकालागि सहज भएनन् । बदलिदो अवस्था र परिस्थितिहरुमा जव बौद्ध धर्म तथा दर्शनका गौतम बुद्धले प्रदान गरेका शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान तथा विधिहरु र यिनको मूलसार तथा मूलमर्म निक्र्यौल गरेर लागू गर्नुपर्ने अवस्था आयो तव बौद्ध भिक्षुहरुविच आ–आफ्ना अनुभवहरु व्याख्यामा विविधता देखियो र मत विभाजन भयो । यिनै मतभेदहरुका कारण बौद्ध संघमा विस्तारै वादविवाद र बहस हुन प्रारम्भ भयो र बौद्ध धर्म तथा दर्शन प्रारम्भमा इशाको पहिलो शताव्दी(सन् ००७२)मा आयोजना गरिएको चौथो बौद्ध परिषद भेलामा प्रमुख दुई मूल शाखा– (१)थेरवाद, र (२)महायानमा विभाजित हुन बाध्य भयो । यसपश्चात इशाको दोस्रो, तेस्रो, चौथो शताव्दीमा क्रमशः रुपान्तरण र विकास हुदै पूर्वी एशियाको विशाल चीनमा महायान शाखाको अर्को स्वरुप जेन बौद्ध धर्मको प्रादुर्भाव भयो । इशाको सातौं शताव्दीमा पूर्वी एशिया तिब्बतमा (३)बज्रयान शाखाको प्रादुर्भाव भयो । विस्तारै यिनै शाखाहरुबाट उपशाखाहरुका रुपमा विभाजित हुदै ६५(कतै १०० उल्लेख रहेको) भन्दा बढि विभाजित शाखाहरु अस्तित्वमा देखिए र समयक्रमसंगै यिनै बौद्ध शाखा तथा उपशाखाहरु विश्वभरि फैलिए र फैलिरहेका छन् वर्तमान समयसम्म पनि । बौद्ध धर्म तथा दर्शनको सबैभन्दा नयाँ तथा पछिल्लो शाखा सन् १९५६ मा पादुर्भाव भएको (४)नवयान रहेको छ । 

यसप्रकारका विभाजनहरु बौद्ध धर्म तथा दर्शनका लागि दुःखद र फलदायि दुवै रुपमा देखियो र हेरियो । दुःखद यसकारण देखियो कि यो अवस्थाले सिंगो बौद्ध संघ र समुदायहरुलाई कमजोर बनाइदियो, विभाजित गरिदियो, जसले एकप्रकारको साझा लक्ष्य राखेका थिए बौद्ध धर्म तथा दर्शनको व्याख्या, संरक्षण र व्यवस्थापनको सन्दर्भमा र सबैमाझ आफ्ना शुभचिन्तनहरु साझा गरिहेका थिए; गौतम बुद्धले प्रदान गरेका शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान तथा विधिहरुमा विविधता देखाइदियो देखाएर अनिश्चितता र अस्थिरता खडा गरिदियो; संघ र समुहको विभाजनसंगै विभाजनको वैधतालाई लिएर संघर्ष पैदा गरिदियो जो आजसम्म पनि चलिरहेको छ विभिन्न साना–ठूला स्वरुपहरुमा । र फलदायि यस अर्थमा देखियो कि यसबाट बौद्ध धर्म तथा दर्शनको रक्षा भयो, युगयुगसम्म निरन्तरता पाइरह्यो र संसारभरि प्रचार र विस्तार भइरह्यो । इतिहासकारहरुका अनुसार यदि बौद्ध धर्म तथा दर्शन परम्परागत मूल्य–मान्यताका रुपमा मात्र अगाडि बढेको हुन्थ्यो भने सजिलैसंग कमजोर हुन र संसारबाट लोप हुन सक्थ्यो । एक प्रकारका इतिहासकारहरुको मत रहदै आएको छ कि, यो विभाजन नै बौद्ध धर्म तथा दर्शन २५०० वर्षसम्म विस्तार भैरहनु र टिकिरहनुको कारण बन्यो र वर्तमान समयसम्म पनि त्यस्तै चाह र उत्साहकासाथ विश्वभरि बौद्ध धर्म तथा दर्शन विस्तार भैरहेको छ, वैश्विक धर्म बन्दै गैरहेको छ र वैश्विक धर्मका रुपमा स्थापित भएको छ । 

सबै शाखाहरुका आ–आफ्ना आदर्श 

बौद्ध धर्म तथा दर्शनको विभाजनको सन्दर्भमा कसरी गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाण पश्चात आफू बुद्धत्वमा उपलव्ध भएपछि एकै समयमा दिइएको एउटा गुरुको एकै शिक्षा, उपदेश, ज्ञान, विज्ञान तथा विधिहरु पूनः परिभाषित गर्ने क्रममा बौद्ध धर्म तथा दर्शनका तीन मूख्य मार्ग तथा शाखाहरु बन्नपुगे भन्ने अत्यन्तै चाख लाग्दो र पेचिलो सवाल रहदै आइरहेको छ । बौद्ध धर्म तथा दर्शनको विभाजन हुनुमा केवल गौतम बुद्धद्वारा प्रदान गरिएका शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, उपदेश तथा विधिहरुको सैद्धान्तिक र व्यवहारिक संरक्षण तथा व्यवस्थापन गर्ने विषय मात्र नभएर बौद्ध शिष्य तथा अनुयायीहरुको अधिकार, स्मृत्ति, शक्ति र नवीनताको विषय अझ सशक्त रुपमा उठेको थियो । गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाण पश्चात सामुहिक छलफल गरेर सबैको साझा निर्णय लिनकालागि चारवटा उच्चस्तरिय परिषद भेलाहरु आयोजना गरिएका थिए अगाडिका दिनहरुमा कसरी गौतम बुद्धका शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, उपदेश तथा विधिहरुलाई संरक्षण, व्यवस्थापन गरेर निरन्तरता दिने र कसरी बौद्ध धर्म, आस्था तथा दर्शनलाई अगाडि बढाउने र प्रचार–प्रसार गर्ने भन्ने सन्दर्भमा । यिनै सामुहिक परिषदका भेलाहरुमा भएका छलफल तथा बहसका क्रममा स्पष्ट रुपमा दुई समुह देखापरे, पहिलो चल्दै आएको परम्परालाई नै निरन्तरता दिने र दोस्रो बदलिदो समयसंग सामन्जस्य मिलाउदै नवीनतालाई समावेश गर्दै अगाडि बढ्ने । यी दुई परम्परावादी र नवीनतावादी विच सर्वसम्मत समझदारी बन्न सकेन र बौद्ध धर्म तथा दर्शन दुई शाखामा विभाजन भयो– (१)परम्परावादी तथा थेरवाद, र (२)नवीनतावादी तथा महायान । 

थेरवाद बौद्ध धर्मको आदर्श

बौद्ध धर्म तथा दर्शनको परम्परावादी थेरवाद शाखालाई हिनयान शाखा अर्थात सानो तथा कमजोर सवारी(लेसर भेइकल) का रुपमा मानिन्छ र यो मान्यता आफूलाई महासंघी मान्ने बौद्ध शाखा नवीनतावादी महायान अर्थात बलियो सवारी(ग्रेटर भेइकल)ले दिएको हो थोरै बौद्ध अनुयायीहरुलाई मात्र समेट्न सक्ने कमजोर बौद्ध संघका रुपमा आलोचनात्मक दृष्टिकोणबाट । परम्परावादी बौद्ध शाखा थेरावादले गौतम बुद्ध कुनै अवतार पुरुष तथा चमत्कारीक व्यक्ति नभएर एक सामान्य मनुष्य थिए र उनी आफूले निरन्तर निष्ठापूर्वक गरेको तपस्या तथा ध्यान साधनाको माध्यमबाट सांसारिक दुःखहरुबाट पूर्णतः मुक्त भएर निर्वाणमा उपलव्ध भएका थिए भन्ने वास्तविकतालाई अनुशरण गर्दछ र मनुष्यले आफू स्वयंले प्रयत्न गरेर ध्यान साधनाको माध्यमबाट व्यक्तिगत चेतनाको विकास र निर्वाणमा उपलव्धत हुने अवस्थालाई मूल आदर्श तथा दर्शन मान्दछ । गौतम बुद्ध स्वयंले पनि आफ्ना शिष्य तथा अनुयायीहरुसंग यस्तै भाव व्यक्त गर्ने गर्दथे, “म सबैजस्तै सामान्य मानव हुँ, कुनै इश्वरको अवतार तथा भगवान होइन, देवता होइन, मेरो मुर्ति र मन्दिर नबनाउनु, मेरो पूजा नगर्नु; निरन्तर निष्ठापूर्वक गरिने ध्यान साधनाको माध्यमबाट सांसारिक जीवनका सबै दुःखहरुबाट मुक्ति पाउन सकिन्छ; आफ्नो चेतनाको विकास गरेर शुन्यता तथा निर्वाणमा उपलव्ध हुन सकिन्छ; र आफ्नो गुरु आफैं बन्न सकिन्छ; मैले ध्यान साधनाबाट हासिल गरेका सैद्धान्तिक र व्यवहारिक ज्ञान, विज्ञान तथा प्रयोगात्मक विधिहरुलाई आफूले अनुशरण गर्नु; आफ्नो दियो तथा गुरु आफैं बन्नु, सबैप्रति करुणा भाव राख्नु; सक्दो यी जीवन उपयोगी सैद्धान्तिक र व्यवहारिक शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान तथा प्रयोगात्मक विधिका विषयहरु अरु समक्ष पुर्याउनु र उनीहरुलाई जीवनको दुःखबाट वाहिर निस्कन मद्धत गर्नु; हरेक मनुष्यको अन्तरमा यो क्षमता स्थित रहेको छ प्राकृतिक रुपमा र हरेक मनुष्यले आफ्नै प्रयासबाट यो अवस्था हासिल गर्न सक्दछ ।” यसर्थ थेरवाद शाखाले गौतम बुद्धलाई निर्वाण तथा सम्बोधिमा उपलव्ध भएको महान व्यक्ति, महापुरुष तथा चैतन्य चेतनाको श्रेणीमा राख्दछ, इश्वर तथा भगवानको अवतारको रुपमा मान्दैन । यसकारण बौद्ध धर्म तथा दर्शनको थेरवाद शाखाले गौतम बुद्ध स्वयंले ध्यान साधनाबाट प्राप्त गरेका उनीदवरा प्रदत्त सैद्धान्तिक तथा व्यवहारिक शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान तथा विधिलाई प्राथमिकता दियो र बुद्धको मूर्तिलाई पूजा नगर्ने विधान कायम गर्यो । आत्मअनुशासन र ध्यान साधनाको माध्यमबाट जो कोही व्यक्ति निर्वाण, मोक्ष तथा अन्तिम मुक्ति(इटरनल लिवरेसन)मा उपलव्ध हुनसक्छ र सदाकालागि जन्म–मृत्युको चक्रबाट माथि उठ्न सक्छ भन्ने आदर्शको मान्यतामा जोड दियो । 

महायान बौद्ध धर्मको आदर्श

संसारका हरेक दर्शन, धर्म, संस्कृति तथा परम्पराले कुनै न कुनै समयमा यो सवालको सामना गर्नुनै पर्छकि मानव सभ्यताको विकास हुने क्रममा समयसंगै तत्कालीन अवस्था तथा परिस्थितिमा आएका परिवर्तनहरुका क्रममा आफ्नो मूलस्वरुपको रक्षा गरेर साँघुरो दायरामा आफूलाई खुम्च्याइ राख्ने या त्यसमा युग सुहाउदो बदलाव आउन दिएर धर्म तथा दर्शनको मूल भाव, सार तथा मर्मलाई युगौं युगसम्म बचिरहने र निरन्तरता पाइरहने अवस्थाको निर्माण गर्ने । बौद्ध धर्म तथा दर्शनमा देखिएको यही शंकटको समाधान गर्न गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाणको तीन महिना पश्चात इशापूर्व ४८३ मा डाकिएको पहिलो बौद्ध परिषद भेलामा गौतम बुद्धका शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, विधि तथा उपदेशहरु सबै जस्ताको त्यस्तै बचाउन सक्दो प्रयास गरेका थिए अरहन्त(निर्वाण तथा बुद्धत्वमा उपलव्ध) भिक्षुहरुले तर एक र अर्को भिक्षुविच एउटै विषयको सन्दर्भमा मैले यस्तो सुनेको थिएं र यसरी बुझेको थिएँ भनेर आ–आफ्नो स्मृतिहरु पेश गर्ने क्रममा स्मृतिहरु बाझिएर फरक–फरक मत आएका तथा मतभेद, बहस, खिचातानी भएका कारण मतक्यता हुन सम्भव भएन । यिनै सवालहरु बौद्ध धर्म तथा दर्शनका एकपछि अर्को शताव्दीमा गरिएका चारवटै उच्चस्तरिय बौद्ध परिषद भेलाहरुमा हरेक पटक बहसको विषय बनिरहे । पूरानो पुस्ताका परम्परावादी तथा बुझ्रुक भिक्षुहरु र नयाँ पुस्ताका नवीनतावादी भिक्षुहरुको साझा सहमति जुट्न नसकेको कारण सन् ००७२ मा राखिएको चौथो बौद्ध परिषदमा धेरै संख्यामा रहेका नवीनतावादी बौद्ध भिक्षुहरु थोरै संख्यामा रहेका परम्परावादी बौद्ध भिक्षुहरुलाई छोडेर वाहिरिए सदकालागि र आफूलाई महासंघी तथा महायान शाखाको रुपमा चिनाउदै बौद्ध धर्मको अलग शाखा खडा गरे र आफ्नो अलग्ग परिषद भेला आयोजना गरेर अगाडि बढे । 

बौद्ध धर्म तथा दर्शनका महासंघी तथा महायान शाखाले गौतम बुद्ध साधारण मनुष्य थिएनन्, इश्वरका अवतार थिए र मानवताको कल्याण गर्नकालागि धर्तीमा अवतार लिएर आएका थिए भन्ने भाष्य निर्माण गर्यो र आफ्नो संघमा यही भाष्यलाई आदर्श बनायो । महायान शाखाका अनुसार गौतम बुद्ध कुनै साधारण मानव तथा व्यक्ति होइनन्, बोधिसत्व(निर्वाण प्राप्त गर्ने मार्गमा रहेको साधक)को अंशका रुपमा करुणावस धर्तीमा बारबार जन्म लिएर आइरहन्छन् ताकि अरुको जीवनमा सहि प्रकारले सहयोग र मार्गनिर्देश गर्न सकियोस् र उनीहरुलाई सांसारिक दुःखहरुबाट मुक्त गर्न सकियोस् । यसप्रकारको विचारधारा सार्वजनिक गरेर गौतम बुद्धलाई परमशक्ति तथा सम्बोधिको अवतार बोधिसत्वकोे स्वरुप रहेको मान्यता प्रदान गरेर महायान बौद्ध शाखाले गौतम बुद्धको मूर्ति बनाउन शुरु गरे र मूर्ति स्थापना गर्न गुम्बा तथा स्तुपा बनाएर भगवानको रुपमा पुज्ने परम्परा प्रारम्भ गरे र आफ्नो मूल दथ्य बनाए यसप्रकारले गौतम बुद्धका सैद्धान्तिक तथा व्यवहारिक शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, उपदेश, देशना तथा विधिहरुलाई संसारभरि विस्तार गर्नुपर्छ ताकि सक्दो सबै मनुष्यहरुको भलाई होस्; व्यापक मात्रामा सर्वकल्याणका मानवीय कर्महरु गरिउन; र ठूलो संख्यामा मनुष्यहरुले एकैसाथ संसारका दुःखहरुबाट मुक्त भएर निर्वाणमा उपलव्ध हुन सकुन भन्ने विशाल अभियान महायानले प्रारम्भ गर्यो । यही विन्दुबाट गौतम बुद्धका शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, विधि, उपदेश तथा देशनाहरुलाई बौद्ध दर्शनबाट बौद्ध धर्मको स्वरुपमा धारण गर्न प्रारम्भ गरियो अर्थात बौद्ध दर्शनबाट बौद्ध धर्ममा रुपान्तरण गरियो र गौतम बुद्धलाई बौद्ध धर्मको प्रवर्तक तथा इश्वरको अवतार भगवानको रुपमा मूर्ति बनाएर, बौद्ध मठहरु निर्माण गरेर, बौद्ध मठहरुमा भगवान बुद्धका विभिन्न स्वरुप र आकारका मूर्तिहरु स्थापना गरेर पूजा गर्न प्रारम्भ गरियो । यसरी महायान शाखाको माध्यमबाट नवीन आदर्श, ग्रन्थ, सिदान्त, आस्ता तथा मूल्य–मान्यताहरुका साथ बौद्ध धर्म तथा दर्शन प्रादुर्भाव भएको मूलभूमि नेपाल र भारतबाट अन्य देशहरुमा तिब्रगतिमा प्रचार र विस्तार हुन प्रारम्भ भयो । 

बज्रयानबौद्ध धर्मको आदर्श

गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाण भएको शताव्दिऔंपछि इशाको सातौं शताव्दीसम्म आइपुग्दा थप नवीनताका साथ दिव्य परालौकिक शक्ति र मूल्य–मान्यताहरुलाई आत्मसाथ गर्दै पूर्वी एशिया तिब्बतको हिमालयमा बौद्ध धर्म तथा दर्शनको तेस्रो नयाँ शाखा बज्रयानको प्रादुर्भाव भयो र फरक प्रकारको अस्तित्वमा देखियो । बज्रयानको शाव्दीक अर्थ बज्र समानको बलियो सवारी (दि भेइकल अफ थन्डर बोल्ट) भन्ने रहेको मानिन्छ । बज्रयान शाखाले चमत्कारमा आस्था तथा विश्वास राख्ने तान्त्रिक पद्धतिलाई बौद्ध धर्मको आदर्श मार्गमा जोड्यो । बज्रयानले गरेको दावी अनुसार भगवान गौतम बुद्धको अलौकिक शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान तथा ध्यान साधनाका प्रयोगात्मक विधिहरुको निष्ठापूर्वक अनुशरण गरेर यही एकजन्म तथा वर्तमानको जीवनमै निर्वाण तथा मोक्षमा उपलव्ध हुन सकिन्छ । निर्वाण तथा मोक्ष हासिल गर्न कोही मनुष्यले शरीर त्याग्नु तथा मर्नु पर्दैन, यो क्षमता सबै मनुष्यहरुमा प्राकृतिक रुपमै निहित रहेको छ र यही नै बौद्ध धर्म तथा दर्शनको मूल आदर्श हो । 

छिट्टै,

थेरवाद, महायान, बज्रयान बौद्ध धर्म तथा दर्शनको प्रादुर्भाव र विस्तार