गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाण र बौद्ध दर्शन व्यवस्थापनका श्रृंखलाहरु, भाग -३

 डा. सिर्जना भण्डारी 

बौद्ध धर्म विभाजित भएपछि देखापरेका परिदृश्यहरु

विषय प्रवेश

इशापूर्व ४८३ मा पहिलो बौद्ध परिषद भेला सम्मपन्न भएपछि त्यको १०० वर्षपछि इशापूर्व ३८३ मा दोस्रो बौद्ध परिषद भेला डाक्ने तयारी चल्दै थियो । समयले एक युगको कोल्टो फेरिसकेको थियो । जव समयक्रसंग मानवीयता र समाजको अवस्था र परिस्थिति बदलियो तव बौद्ध धर्मका संस्थापक तथा परम्परावादी बुज्रुक भिक्षुहरुका विचारहरुको सम्मान गर्दै कसरी बदलिदो अवस्था तथा परिस्थितिलाई समटेर सबैलाई मान्य हुनेगरि सर्वसहमतिपूर्वक ढंगले अगाडि बढ्ने भन्ने सन्दर्भमा अत्यन्तै ठूलो शंकट देखापर्यो दोस्रो बौद्ध परिषदको भेलामा । परम्परावादी सोच र नवीनतावादी सोचका विषयहरुमा मतभेद भएको भएपनि बहसको वास्तविक चुरो विषय व्यवहारिक अवस्थाको पछाडि गहन सवाल लुकेको थियो बौद्ध धर्म तथा दर्शनको शिक्षा तथा बुद्धका उपदेशहरुको व्याख्या गर्ने अधिकार कसलाई छ, कसले गर्ने र कसरी गर्ने भन्ने सन्दर्भमा किनकी खासगरि गौतम बुद्धले तत्कालीन समयमा प्रदान गरेका शिक्षा, उपदेश तथा मार्गदर्शनका विषयहरुले बदलिएको वर्तमान समयमा देखिएका परिवर्तित अवस्था तथा परिस्थितिका वास्तविकताहरुलाई पूर्णरुपमा समेट्न सक्ने तथा समाधानमूलक सम्वोधन गर्नसक्ने अवस्था र सामथ्र्य देखिएन । पुरानो पुस्ताका बुज्रुक भिक्षुहरु र नयाँ पुस्ताका समय सान्दर्भिक नवीनता चाहने भिक्षुहरु दुवै समुह आफ्ना महागुरु गौतम बुद्धको शिक्षाको पक्षमा थिए किनकी परम्पराले बौद्ध धर्म तथा दर्शनका मूल्य–मान्यताहरुलाई संरक्षित गरिरहन्छ भन्नेमा सबै विश्वस्थ र आस्वस्थ थिए । यससंगै नवीनता चाहने भिक्षुहरु बौद्ध धर्म तथा दर्शनले परम्परासंगै नयाँ बदलावलाई पनि युग सान्दर्भिक हुनेगरि आत्मसाथ गरेर अगाडि बढ्नु पर्दछ भन्ने तर्क गरिरहेका थिए किनकी समय अनुसारको बदलावले समुदाय तथा समाजमा नयाँपन तथा सिर्जनशीलता भित्र्याउछ र समुदाय तथा समाजलाई आफ्ना पारम्परिक मूल्य–मान्यताहरुमा निरन्तर टिकिरहन र विस्तार भैरहन मद्धत गर्दछ । 

दोस्रो बौद्ध परिषद भेलामा परम्परावादी र नवीनतावादीहरुविच समझदारी र सर्वसम्मत निणयका लागि जति प्रयासहरु गरिएका भएपनि दुइपक्षविच समझदारी हुनसकेन । दोस्रो बौद्ध परिषद भेलापछि अर्को १०० वर्षमा बौद्ध धर्म तथा दर्शन कयौं शाखा, धार, उपधार र सिद्धान्तहरुमा विभाजित भयो, यो अवस्थालाई इतिहासकारहरुले ‘निकाय परम्परावाद’ भनेर सम्वोधन गरे । गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाणको २०० वर्षपछि १८ अलग–अलग बौद्ध धर्मका मत तथा शाखाहरु अस्तित्वमा देखिए र बौद्ध धर्म तथा दर्शनको सन्दर्भमा हरेक मत तथा शाखाको आ–आफ्नो व्याख्या थियो, सबैको व्याख्यामा भिन्नता थियो र सबैले आ–आफ्नो प्रामाणिकता दाबी गर्दथे । गौतम बुद्धको समयमा जो मानिसहरु अरुलाई जीवनका भोगविलास र दुःखहरुबाट मुक्त गर्न चाहन्थे गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाणको १०० वर्षपछि उनीहरु नै एकआपसमा परस्पर जुधेर अलग–अलग परम्परामा विभाजित भए र आफूआफैं दुःखी र पिडित भए । गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाणको भएको ५०० वर्षपछि सन् १०० का दशकहरुमा भारतमा अझ क्रान्तिकारी नवाचारवादका अनुशरण कर्ताहरु निस्किए । यो समयको पहिलो विषयका रुपमा यस्ता प्रकारका मतभेद र प्रतिस्पर्धाहरु प्रारम्भ भएकि गौतम बुद्धको शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, उपदेश तथा साधना विधिहरुलाई कसले अझ प्रभावकारी छलांग तथा मोड दिनसक्छ र बुद्धको आवाजमा कसले जिवन्तता भर्नसक्छ । यो समयमा बौद्ध धर्मका ग्रन्थहरु लेखिन प्रारम्भ भए, भारत र श्रीलंकामा संस्कृत र पाली भाषामा लेखिएका ग्रन्थहरुलाई स्थानीय भाषामा अनुवाद गरेर पूरै एशियाका देश, विदेशमा प्रचार र विस्तार गर्न प्रारम्भ गरियो । नयाँ–नयाँ ग्रन्थहरुमा समावेश गरिएका बौद्ध धर्म तथा दर्शनका विषयहरुले तत्कालीन समयमा क्रान्तिकारी विचारधाराहरु पेश गरे । महासंघी तथा महायनीहरुका यी क्रान्तिकारी विचारधाराहरुले पहिलो पटक ‘बोधिसत्व’को आदर्शबारे प्रष्ट पारे । 

महायानको बोधिसत्व आदर्श

बोधिसत्व त्यस्तो साधक जो आफ्नो मुक्तिको चाहनामा नभएर सबै जीवहरुको मुक्तिकालागि करुणावस आफूलाई सर्वकल्याणको सेवामा समर्पित गर्दछ र आफ्नो अन्तिम मुक्ति अर्थात निर्वाण(इटरनल लिवरेसन)लाई पछाडि धकेल्छ । बोधिसत्वले नीजि शान्ति र व्यक्तिगत मुक्तिलाई आत्मसाथ गर्दैन र संसारका सबै जीवहरुको दुःख पिडामा आफूलाई जोडीराख्छ जवसम्म हरेक जीवहरुलाई दुःखबाट मुक्त गराउन सकिदैन । गौतम बुद्ध स्वयंको यही मूलभाव थियो र उनले प्रदान गरेका शिक्षामा पनि यही करुणाभाव मिश्रीत भएर लुकेको थियो र गौतम बुद्ध २५०० वर्षपछि मैत्रेय बुद्धका रुपमा पुनरजन्म लिएर फेरी यस धर्तीमा अवतरित हुनेछन् भन्ने अवधारणा यसै विषयसंग सम्वन्धित रहेको थियो । यही करुणा भावका कारण नै उनले आफ्नो जीवनकालभरि बुद्धत्वमा उपलव्ध भएपछि निरन्तर ४५ वर्षसम्म आम मानिसहरुलाई उनीहरुको दुःख, पिडाबाट वाहिर निकाल्न प्रयास गरिरहे र आफू फेरी बोधिसत्वको रुपमा मैत्रेय बुद्धका रुपमा अवतरित हुने खुलासा गरेका थिए । यसकारण महायानको अन्तिम लक्ष्य मनुष्यको चेतनाको वास्तविक खालिपन तथा शुन्यताको अन्तिम सत्यसम्म पुग्नु रहेको छ निर्वाण भएर अस्तित्व विहिन हुनु तथा अस्तित्मा विलिन भएर फेरी पुनरजन्म लिएर नआउनुमा होइन । बौद्ध धर्मको प्रज्ञापारमीता अर्थात हृदय सुत्रका अनुसार, “रुपनै शुन्यता हो र शुन्यता नै रुप हो । बुद्ध शव्दको वास्तविक अर्थ व्यक्तिको चेतनाको अवस्था तथा स्वभाव हो । हरेक जीवमा जागरणको पूरा सम्भावना पहिलेदेखि नै रहेको हुन्छ र निष्ठापूर्वक ध्यान साधनाको निरन्तर प्रयोगात्मक अभ्यासबाट उसको चेतनाको उच्चतम विकास भएर जाग्रीत हुन सक्ददछ र जाग्रीत चेतना नै शुन्यता, बुद्धत्व तथा बोधिसत्वमा उपलव्ध हुन सक्दछ ।” 

बौद्ध धर्मको महायान शाखाले अनुशरण गरेका ग्रन्थहरुका अनुसार, “एक ठूलो ब्रम्हाण्डिय दृष्टि छ जसमा अनगिन्ती बुद्ध अनगिन्ती संसारमा धर्मको शिक्षा दिरहेका छन् ।” यी ग्रन्थहरुलाई अनुशरण गर्ने बौद्ध समुदायहरुले सबैलाई चकित पार्ने दाबी गरेका थिए । उनीहरुका अनुसार गौतम बुद्धले गहिरो र लुकेको अलौकिक सत्य तथा अध्यात्म दर्शनको गुढ शिक्षा, ज्ञान तथा साधनाका विधिहरु आफ्ना शिष्यत्वको पात्रताले पूर्ण भएका विशिष्ठ शिष्यहरुलाई प्रदान गरेका तथा सिकाएका थिए जो आम शिष्य तथा साधकहरु भन्दा सक्षम र परिपक्व थिए किनकी आम शिष्य तथा साधकहरु त्यसप्रकारको गहन अलौकिक अध्यात्म दर्शनको ज्ञान लिनकालागि तयार भैसकेका थिएनन् । सदियौंको गहन ध्यान साधनापछि बल्ल मानवता अध्यात्म दर्शनका ती अलौकिक गुढ रहस्यात्मक शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान तथा साधना विधिहरुलाई बुझ्न तयार भएको थियो र आफूले बुझेर ती ज्ञानहरुलाई व्यवहारमा उतारेर अरुलाई बुझाउन सक्नेगरि सक्षम भएको थियो । महायनीहरुले दावी गरे अनुसार यी ग्रन्थहरुले बौद्ध धर्मको पूर्ण धर्म तथा दर्शनलाई पूर्णरुपमा प्रकट गर्दछन् । महायनीहरुको यस प्रकारको दावी र यी विषयहरुको सन्दर्भमा पाम्परिक तथा स्थिरवादी समुह थेरावादले तुरुन्त प्रतिक्रिया दिएर यसविरुद्ध आफ्नो आवाज खडा गरेको थियो । थेरावादका अनुसार, महायानीहरुले जिकिर गरेका यी ग्रन्थहरु गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाण भएको शताव्दीयौं पछि तयार गरेर अरुको सामुन्नेमा प्रस्तुत गरिएका हुन्; यिनका कुनै प्रकारका प्रामाणिक मौखिक परम्पराको अभिलेखहरु भेटिएका छैनन्; कुनै बौद्ध परिषद सभाको माध्यमबाट सबैको सहमतिमा प्रमाणित भएका ग्रन्थहरु होइनन्; यसकारण यी ग्रन्थहरुको कुनै आधिकारिकता छैन र यी विषयहरु मनुष्यको चेतना जाग्रीती र अरहन्त तथा निर्वाणमा उपलव्ध गराउने साधना विधिहरुका वास्तविक प्रकृति र मार्गको मूल शिक्षासंग विरोधि रहेका छन् किनकी मनुष्यको चेतना जाग्रीतीको वास्तविक सत्य बोधिसत्वको होइन अरहन्त तथा निर्वाणको आदर्श हो ।

थेरवादको अरहन्त आदर्श

परम्परावादी बौद्ध समुह थेरावादका अनुसार ध्यान साधनाको माध्यमबाट अरहन्त तथा व्यक्तिगत मुक्ति अर्थात निर्वाणमा उपलव्ध हुनु गौतम बुद्धको सबैभन्दा उच्चतहको प्रामाणिक र वास्तविक शिक्षा, ज्ञान तथा ध्यान साधनाको विधि हो । नवाचारवादी बौद्ध समुह महायानले सार्वजनिक गरेका विषय र शास्त्रहरु नयाँ खोजका नयाँ उत्पादन हुन् गौतम बुद्धले दिएका वास्तविक र प्रामाणिक शिक्षा होइनन् र यी ज्ञानहरुको अनुशरण गरेर साधक अरहन्त तथा निर्वाणमा उपलव्ध हुन सक्दैन । यी सबै प्रयत्नहरु राम्रो भाव तथा सफा नियतले सबैको कल्याणका लागि गरिएका हुन् तर अरहन्तमा स्थापित गर्नसक्ने प्रामाणिक र वास्तविक बौद्ध शिक्षा होइनन् । थेरवाद समुहको यस्तो प्रतिक्रियामा महायान समुदायले आफ्नो विश्वासलाई प्रामाणिक र वास्तविकतामा आधारित रहेको साबित गर्न बारबार जवाफ पेश गरेर स्पष्ट पार्ने प्रयास गरेको थियो, महायानीहरुका अनुसार, “गौतम बुद्धले अलग–अलग शिष्यहरुलाई अलग–अलग तरिकाबाट शिक्षा दिएका थिए, यी विषयहरु पुराना धम्म संग्रह(क्यानोन्)का अभिलेखहरुमा उल्लेख रहेकाछन् । यी विषयहरु अलग–अलग साधकहरुको माध्यमबाट अलग–अलग तरिकाले संचारित भए एशियाभरिका सबै क्षेत्र तथा समुदायहरुमा र क्रमिकरुपमा ध्यान साधनाको गहनताको माध्यमबाट यी विषयहरु ध्यान साधकका अनुभव तथा अनूभूतिहरुमा प्रकट हुदै गए तथा वाहिर उजागर हुदैगए र विस्तारै व्यवहारिक रुपले यी विषयहरु बौद्ध शिक्षा, ज्ञान तथा साधनाका विधिहरु बन्दैगए र बौद्ध धर्म तथा दर्शनका महत्वपूर्ण विषय बने । ध्यान साधनाको गहनताबाट सिर्जित भएका यस्ता महत्वपूर्ण व्यवहारिक बौद्ध शिक्षा, ज्ञान तथा साधनाका विधिहरुले प्रामाणिकता र वास्तविकता पैदा गर्दछन्; यी बौद्ध शिक्षा, ज्ञान तथा साधनाका विधिहरुको माध्यमबाट हरेक व्यक्तिले ध्यान साधनाको प्रयोगात्मक अभ्यास गर्न सक्दछन्; ध्यान साधनाको प्रयोगात्मक अभ्यासको माध्यमबाट साधकहरुले आफ्नो चेतना जाग्रीत गरेर चेतनाको उच्चतम विकास गर्न र जीवनका दुःखहरुबाट मुक्ति हासिल गर्न सक्दछन्; र अरुलाई पनि यसप्रकारको उपलव्धि प्रदान गर्ने अलौकिक शिक्षा, ज्ञान तथा साधनाका विधिहरु प्रदान गरेर उनीहरुको चेतनाको उच्चतम विकास गर्न र जीवनका दुःखहरुबाट मुक्त हुन करुणामयी भएर सहयोग गर्न सक्दछन् ।” 

गौतम बुद्धले दिएका ध्यान साधनाका अलौकिक विधि, शिक्षा तथा ज्ञानको सन्दर्भमा परम्परावादी समुह थेरवाद र नवाचारवादी समुह महायानका विच चलेको यसप्रकारको वादविवाद र मतभेदका कारण बौद्ध धर्मका यी प्रमुख दुई शाखा थेरवाद र महायान एकअर्कोलाई सम्झाउन र आफ्नो पक्षका विषहरुमा मनाउन असफल भए र आ–आफ्ना शास्त्र, शास्त्रहरुको प्रामाणिकता र तर्कमा अडिक रहिरहे । दुई समुहको मत र उद्देश्य नमिलेका कारण इशाको पहिलो शताव्दीमा डाकिएको चौथो बौद्ध पररिषद सम्पन्न भएसंगै स्पष्ट रुपमा परम्परावादी(अर्थोडक्स) र नवाचारवादी(रिफरमीजम) दुई अलग–अलग धारमा उभिए र चौथो– पाँचौ शताव्दीसम्म आइपुग्दा स्पष्ट रुपमा परम्परावादी थेरवादका रुपमा र नवाचारवादी महायानका रुपमा दुई बौद्ध शाखाहरु अस्तित्वमा आए र मूलभूत रुपमै अलग–अलग निर्णय, नियम, ग्रन्थहरुको प्रतिपादन गरेर आ–आफ्नो मार्गमा अगाडि बढे । युग सान्दर्भिक हुने किसिमले लचिलो र खुल्लापनमा आधारित भएकोले सुधार तथा परिवर्तनवादी महायानको लोकप्रियता, प्रचार र विस्तार बढ्दै गयो । महायान शाखा पूर्वी एशिया हुदै पश्चिमी विश्वसम्म विस्तार हुदै गयो र यसमा धेरै अनुयायीहरु जोडिदै गए, वर्तमान समयमा विश्वभरिमा महायान शाखाका अनुयायीहरु ५०० मिलियन भन्दा बढिको संख्यामा रहेकाछन् अधिकांश पूर्वी एशिकाका देशहरु चीन, कोरिया, जापान, भियतनाममा रहेकाछन् । वर्तमान समयमा थेरवादका अनुयायीहरुको संख्या लगभग १५० मिलियन रहेकोछ र अधिकांश दक्षिण एशिया र दक्षिणपूर्वी एशियाका देशहरु नेपाल, भारत, श्रीलंका, म्यान्मार, थाइल्याण्ड, लावोस, कम्बोडियामा रहेकाछन् । विभिन्न मतभेद, वादविवादका कारण एउटै संस्थापक तथा महागुरु, एउटै उद्देश्य तथा लक्ष्य भएपनि अलग–अलग व्यक्ति तथा समुहहरुले अलग–अलग किसिमले बुझेका र अलग–अलग किसिमले व्यवहारमा ल्याएका कारण सर्वसम्मत निर्णयमा आउन नसकेर बौद्ध धर्म तथा दर्शन स्पष्टरुपमा थेरावाद र महायान दुई शाखामा विभाजित भयो ।   

 

बौद्ध धर्मको विभाजन, यसको तरंग र औचित्य   

परम्परावादी र नवाचारवादीहरुको मतभेदका कारण बौद्ध धर्म तथा दर्शन परम्परावादी थेरवाद र नवाचारवादी महायान समुहमा विभाजित भएपछि दुवै समुह आ–आफ्नो किसिमले प्रचार र विस्तारका गतिविधिहरुमा लागे । दोस्रो बौद्ध परिषद भेलामा संघको मत विभाजन भएपछि लगभग एक शताव्दीसम्म दुवै समुहहरुले आफ्नै तरिकाले काम गरे र त्यसपछि नयाँ–नयाँ अवस्थाहरु र अलग–अलग मोडहरु आउदै गए, बौद्ध धर्म तथा दर्शन विदेशी भूमिहरुमा विस्तार हुन प्रारम्भ भयो, अलग मौसम तथा पर्यावरण, अलग अर्थव्यवस्था, अलग समुदाय, अलग संस्कृति र सांस्कृतिक ढाँचा, अलग स्थानीयहरुको विचमा बदलाव तथा परिवर्तनको प्रकृति अझ प्रवल र तिब्रगतिमा दखापर्यो । बौद्ध धर्मको थेरवाद शाखा दक्षिण एशिया र दक्षिण पूर्वी एशियाका देशहरुमा विस्तार हुदै गयो र महायान शाखा पुर्वी एशिया र केही दक्षिण पूर्वी एशियाका देशहरुमा विस्तार हुदै गयो । बौद्ध धर्म तथा दर्शन यी नयाँ क्षेत्रका नयाँ समुदायहरु तथा नयाँ पिढीहरुमा विस्तार हुदै जानेक्रममा उनीहरुले नयाँ–नयाँ प्रकारका धारणा, सवालहरु उठाउन थाले र समय सान्दर्भिक हुनेगरि आवश्यक सवाल, माग र सुझावहरु राख्दै गए खासगरि बौद्ध भिक्षुहरुको जीवनशैली, अनुशासन तथा आचरण कस्तो हुनुपर्दछ भन्ने सन्दर्भमा । पहिलो बौद्ध परिषदमा बिनय पिटक तत्कालीन परिस्थितिको लागि विस्तारमा तय गरिएको थियो तर पछिल्लो समयमा विकास भएका बौद्ध समुदाय तथा समाजका बदलिएका परिस्थितिहरु समेट्ने सामथ्र्य परम्परागत मूल्य–मान्यतामा आधारित बिनय पिटकमा रहेन । बिनय पिटकमा उल्लेख गरिएका भन्दा धेरै प्रकारका अलग–अलग विषयहरु बौद्ध भिक्षुहरुको जीवनशैलीमा आइसकेका र देखिइसकेका थिए । बैशालीका नवाचारवादी बजियन भिक्षुहरु दावी गर्थे बौद्ध धर्मलाई आगामी समयमा सहज ढंगले अगाडि बढाउन र विस्तार गर्न भिक्षुहरुको जीवनशैलीमा आएका दश प्रथाहरु स्वीकार गर्नुपर्दछ किनकी यो नयाँ समुदाय तथा समाजको विकासक्रमको बदलिदो परिस्थितिसंगै आएको युग सान्दर्भिक माग भएकोले यही अनुसार बौद्ध शिक्षा तथा ज्ञानहरु प्रदान गर्नुपर्दछ । 

तत्कालीन समयमा परम्परावादी बुजु्रक भिक्षुहरुलाई अमान्य हुने नवाचारवादी भिक्षुहरुका धेरै प्रकारका विवादीत विषयहरु तथा मतभेदहरु सतहमा देखिएका थिए, ती मध्य तीन प्रकारका मूल विवादका विषयहरु थिए– (१)घरमा ठूलो परिमाणमा नुन र गाईको सिंग संरक्षणका लागि राख्नु; (२)अलग–अलग क्षेत्रमा दिवा भोजन गर्न बौद्ध भिक्षुहरुका लागि लचिलो समय तय गर्नु; र (३)बौद्ध भिक्षुहरुले बौद्ध मूल्य–मान्यता विपरित सुन, चाँदी, धन, दान छुनु, ग्रहण तथा स्वीकार गर्नु । नवाचारवादी बपजयन भिक्षुहरुका अनुसार तत्कालीन समयको बदलिदो परिस्थितिमा बौद्ध भिक्षुहरुको सहज जीवन र बौद्ध संघ तथा मठहरुको संरक्षण गर्न र व्यवस्थित ढंगले संचालन गर्नका लागि अत्यावश्यक थियो तर यो विषय बिनय पिटक विरोधि कहलिएकोले बुज्रुक भिक्षुहरुले अस्वीकार गरिरहेका थिए र नयाँ पुस्ताका भिक्षुहरुले यस सन्दर्भमा सुधार गर्नुपर्ने र लचिलो हुनुपर्ने माग गरिरहेका थिए । परम्परावदी बज्रुक भिक्षुहरु नयाँ पुस्ताका भिक्षुहरुमा आएका यी नयाँ परिवर्तन तथा बदलावहरुबाट हैरान भएका थिए बौद्ध धर्म तथा दर्शनको परम्परागत नियमको उलंघन हुने र परम्परामा खलल आउने कारणले, उनीहरुलाई लागिरहेको थियो यो बदलाव शुरुआत हो, यसलाई स्वीकार गर्ने परम्परम बसाइयो भने यसले भविश्यमा धान्न नसक्ने स्वरुप धारण गर्नेछ र पूरै बौद्ध धर्म परम्परालाई ध्वस्त पारिदिनेछ । तर बैशालीका नयाँ पुस्ताका बजियन भिक्षुहरु पुराना र समय हिसाबले असान्दर्भिक भएका परम्पराहरु जस्ताको तस्तै मान्न तयार थिएनन् । यसकारण त्यसउपर सुधार तथा लचकता अपनाउन माग गरिरहेका थिए र आफूहरुसंग यी सबै परिस्थितिहरुलाई समेटेर व्यवहारिक ढंगले अगाडि बढाउने योजना र सामथ्र्य रहेको बताइरहेका थिए । यसक्रममा प्रभावकारी ढंगले आ–आफ्नो तर्क राखिरहेका थिए कि गौतम बुद्ध स्वयंले भनेका थिए, “अरुको हित तथा मद्धतका लागि चतुर तरिकाहरु अपनाउ ।” नवाचारवदी नयाँ पुस्ताका भिक्षुहरुका अनुसार, “हाम्रा श्रद्धेय महागुरु गौतम बुद्धकै शिक्षा तथा उपदेश अनुरुप बौद्ध भिक्षु, अनुयायी तथा सर्वसाधारणहरु र बौद्ध संघ तथा मठहरुको संरक्षण, सहि व्यवस्थापन र सबैको हित हुने सर्वकल्याणकारी कार्यहरु गर्नकालागि बौद्ध मठहरुको आर्थिक अवस्था सुदृढ हुनु अत्यावश्यक हुन्छ किनकी बिना धन कुनैपनि कार्य आफूले चाहेअनुरुप सफलतापूर्र्वक सम्पन्न गर्न सकिदैन बदलिदो परिस्थितिसंगै तत्कालीन समयमा देखापरेका अनेक प्रकारका चुनौति तथा समस्याहरुको समाधन गर्दै । साथै हाम्रो क्षेत्रमा नुनबाट गरिने सुरक्षा पनि अत्यावश्यक छ र हामी नयाँ परिस्थितिमा वुद्धिमानी ढंगले काम गरिरहेका छौं । कतिपय अवस्था यस्तो पनि आयो कि बुज्रुक तथा परम्परावादी बौद्ध भिक्षुहरुले नयाँ पुस्ताका भिक्षुहरुका बदलिदा व्यवहारहरुमा अलि नियन्त्रण गर्न खोज्दा उनीहरुलाई मठबाटै अपमानपूर्वक जवरजस्ति निकाला समेत गरिएको थियो किनकी परम्परावादी भिक्षुहरु नयाँ पुस्ताका भिक्षुहरुको कुरा सुन्ने, समझदारीमा आउने र उनीहरुलाई सिकाउने, सम्झाउने भन्दा पनि बिनय पिटकले निर्धारण गरेको निर्णय र मूल्य–मान्यता उलंघन गरेकोले नसिहत तथा सजाय दिन तत्पर देखिए ।”

छिट्टै,

@बौद्ध धर्मका चार प्रमुख शाखाहरु: थेरवाद, महायान, बज्रयान, नवयान

Brief Biography

Brief Biography

Dr. Sirjana Bhandari

Name: Sirjana K. Bhandari 

Education: Bachelor’s in Economics 

                   Master’s in Rural Development

                   Master’s in Women Development

                   PhD in Women Empowerment

Profession: Teaching, Research, Author, Presenter, Yoga & Meditation Trainer

Interest: Spirituality, Literature Writing, Music & Singing

Training: JAVA, E-COM, SQL, Web Designing, Computer Programs

Publication: Books, Journal Articles, Articles in News Papers and Blogs, Poetry Collection, Dissertation, Thesis, Project Work   

Involvement: Shiboham Yogapeeth; Website & Blogsite- shiboham blogsite; bsirjana blogsite; lalipoet blogsite; phoolbari blogsite08; phoolbari.com  

 

Conference & Workshop

q Acting lead role to organize ‘International Wellness Day’, 2026

q Organizing ‘Virat Chakra Vigyan’ at Jeevan Vigyan Academy as central member, 2024

q Paper presenting on 'Human Rights of Nepalese Foreign Labors', 2020

q Participating as panel discussion on ‘Intellectual Council of CPNUML’, 2019

q Paper Presentation on ‘Role of Forest Products Empowering Rural Women’, 2018

q Paper Presentation on ‘Cultural Globalization on Women Empowerment’, 2017

q Attended Gender Study conference on issue of gender discrimination, 2012

q Attended Women Study conference on issue of violence against women, 2011

q Attended ANWA conference on issue of motivating women to be self-dependent, 2007

q Attended WFM conference on issue of protecting women’s rights, 1999

 

Work Experiences: 

q Teaching as guest lecture in the Universities

q Providing trainings in Yogapeeths as Yoga & Meditation Trainer

q Work at Christian Books Store as supervisor in USA from 2006 to 2009

q Work at Fresh Flower Dealer as Flower Bouquet Arranger in USA for 1 year in 2007

 

Contact:

+977 9843565297

bsirjana@gmail.com  

shivoham.yogapeeth@gmail.com

https://shiboham.blogspot.com

https://bsirjana.blogspot.com

https://lalipoet.blogspot.com

https://phoolbari08.blogspot.com   

https://phoolbari.com

गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाण र बौद्ध दर्शन व्यवस्थापनका श्रृंखलाहरु, भाग -२

 डा. सिर्जना भण्डारी 

बौद्ध दर्शन र संघहरु व्यवस्थित गर्न डाकिएका परिषदहरु 

दोस्रो बौद्ध परिषद भेला

गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाण अर्थात देहाबसानपछि इशापूर्व ४८३ मा गौतम बुद्धले आफ्नो जीवनकाल भरि प्रवाह गर्नुभएका शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, उपदेश तथा साधनाका विधिहरुको संरक्षण गर्न र बौद्ध धर्म र संघहरुको सहि ढंगले व्यवस्थापन गर्न डाकिएको पहिलो बौद्ध परिषद भेला सम्पन्न भएको १०० वर्षपछि इशापूर्व ३८३ मा राजा कालाशेकको समयमा भारतको बैशालीमा वरिष्ठ भिक्षु सवाकमीको नेतृत्वमा दोस्रो बौद्ध परिषद भेला डाकिएको थियो र परिषदमा ७०० बौद्ध भिक्षुहरु सामेल भएका थिए । दोस्रो परिषद भेलाको उद्देश्य पहिलो परिषदमा जस्तो गौतम बुद्धका शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, उपदेश तथा साधनाका विधिहरुको संरक्षणको साझा प्रयासका विषयहरु मात्र थिएनन् किनकी यसपटक बदलिदो समयसंग अन्य प्रकारका व्यवस्थापकीय चुनौतिहरु पनि सतहमा आएका थिए । बौद्ध संघभित्र अनुशासन तथा नैतिकताको सन्दर्भमा मतभेद र कानूनी असहजताकासाथै अन्य प्रकारका विषयगत टकरावहरु पनि देखा पर्दै आइरहेका थिए पारम्परिक भिक्षु र नयाँ पुस्ताका भिक्षुहरुका विचमा तर दुवै पक्षले दृढ दावी गरिरहेका थिए कि उनीहरु गौतम बुद्ध र बौद्ध धर्म तथा दर्शनको वास्तविक भावको प्रतिनिधित्व गर्दछन् । 

परम्परागत र नवीन विचारधारामा मतभेद         

बौद्ध धर्म तथा दर्शनमा र बौद्ध संघ तथा मठहरुमा १०० वर्षसम्म पहिलो बौद्ध परिषदले तय गरेका नियम तथा सीमाहरु कायम रहे र समग्र बौद्ध संघ तथा समुदाय धेरै हदसम्म एकजुट रह्यो । पहिलो बौद्ध परिषदले गरेका निर्णयहरु लागू गर्न भिक्षुहरु राज्यका सबै क्षेत्रहरुमा उपस्थित भए र एकैप्रकारको बौद्ध शिक्षा फैलाए सबैतिर, एकै नियम मान्दैरहे, एकै सुत्त पढिरहे समुहमा सबैले आ–आफ्ना स्मृतिमा रहेका बुद्धका शिक्षाहरु मुखाग्र दोहोर्याइरहे बिना कुनै संग्रहित दस्तावेज, बिना कुनै लिपिवद्ध ग्रन्थ र बिना कुनै रेकर्ड किनकी लिखित रुपमा लिपिबद्ध ग्रन्थहरु प्रतिपादन गर्न श्रोतको अभावका कारण कठिन थियो र यसअघिदेखि नै पुस्तौं–पुस्ता बौद्ध धर्म तथा दर्शनका मन्त्रहरु केवल स्मृति र स्मरणमा जिवीत राख्दै आइएको थियो । पहिलो परिषदको भेला सम्पन्न भएपछि समयक्रमसंगै नयाँ माहोलमा नयाँ प्रकारले विस्तारै बौद्ध धर्म तथा दर्शन प्रचार र विस्तार भैरहेको थियो । दक्षिण एशिया, दक्षिण पूर्वी एशिया र पूर्वी एशियाका नयाँ समाज र संस्कृतिहरुमा, नयाँ समुदायहरुमा, नयाँ अर्थव्यवस्थाहरुमा, नयाँ प्राकृतिक मौसम तथा पर्यावरणहरु आदिमा प्रवेश गरिरहेको थियो र निरन्तर फैलिरहेको थियो । पहिलो बौद्ध परिषदमा तय गरिएका नियम तथा निर्णयहरुमा सुत्त पिटक ले गौतम बुद्धका शिक्षाहरुलाई संरक्षित गरेको थियो र बिनय पिटकले भिक्षुहरुले पालन गर्नुपर्ने अनुशासन तथा आचरणका तौरतरिकाहरु तय गरेएको थियो । समय बित्दैजाने क्रममा युगसंगै विस्तारै भिक्षुहरुले पालन गर्नुपर्ने अनुशासन तथा आचरणका तौरतरिकाहरुमा पनि तत्कालीन अवस्था, परिस्थिति र आवश्यकता अनुसार बदलाव आइरहेको थियो । १०० वर्षअघि पशिलो परिषदमा बौद्ध भिक्षुहरुको अनुशासन र आचरण सन्तुलनमा राख्न बिनय पिटकको नियम एउटा खास अवस्थाको लागि निर्धारण गरिएको थियो तर १०० वर्षको अन्तरालमा आम भिक्षुहरुको अनुशासन तथा आचरणमा समय, अवस्था र परिस्थिति अनुसार विस्तारै क्रमिक रुपमा आएका बदलाब तथा परिवर्तनहरुमा कसैको नियन्त्रण थिएन । यसरी लामो समयको अन्तरालमा समयक्रमसंग आएका बदलाब तथा परिवर्तनका प्रभावहरु स्पष्ट रुपमा सतहमा देखिए पहिलो बौद्ध परिषद भेला सम्पन्न गरिएको १०० वर्षपछि इशापूर्व ३८३ मा डाकिएको दोस्रो बौद्ध परिषद भेलामा । 

दोस्रो बौद्ध परिषद भेलामा समय अनुसार भिक्षुहरुको बदलिएको र जीवनयापनको हिस्सा जस्तै सामान्य बनिसकेको फरक जीवनशैली तथा फरक अनुशासन र फरक आचरणको विषय उठ्यो जो पहिलो परिषदमा बिनय पिटकले निर्धारण गरेको भन्दा निकै फरक बनिसकेको थियो १०० वर्ष अर्थात एक युग लामो अन्तरालमा । बिनय पिटकले भिक्षुहरुले धन स्पर्श गर्ने छैनन् भनिएको थियो तर पछिल्लो समय भिक्षुहरु बौद्ध संघ तथा मठहरु संचालनका लागि समाजका धनाड्य व्यक्तिहरु र व्यापारीहरुबाट चन्दा, सहयोग, दान लिन थालेका थिए सुन, चाँदी, सिक्का जस्ता नगद र अन्य प्रकारका जिन्सी सामग्रीहरु सहयोग तथा दानका रुपमा । परम्परावादी बौद्ध भिक्षुहरु बिनय पिटकका नियमहरुलाई कडाइकासाथ पालना गर्नुपर्छ भन्ने पक्षमा थिए तर नयाँ पुस्ताका नवीन सोच भएका नवाचारवादी भिक्षुहरु बिनय पिटकमा युग सुहाउदो हुनेगरि आवश्यक सुधार र परिवर्तन गर्नुपर्छ, सबैलाई मान्य र सहज हुनेगरि समझदारीमा अगाडि बढ्नुपर्छ भन्ने पक्षमा थिए । नवाचारवादी बौद्ध भिक्षुहरु संघ तथा मठहरुको व्यवस्थापनका लागि सहयोग तथा दानका रुपमा धन स्वीकार गर्नु अत्यावश्यक रहेको तर्क पेश गरिरहेका थिए तर पूराना तथा परम्परावादी बुज्रुुक भिक्षुहरुले यसरी नयाँ पुस्ताका नवाचारवादी भिक्षुहरुले धनसम्पति छुने तथा लिने परिपाटीको विरोध गरिरहेका थिए बिनय पिटकको मूल्य–मान्यता विपरित रहेको र यस बिनय पिटक विपरित गतिविधिहरु गरिए संघमा भ्रष्टाचार बढ्नेछ र यसको नकारात्मक प्रभाव बौद्ध धर्ममा पर्नेछ, धर्म भ्रष्ट र बदनाम हुनेछ भन्ने तर्क पेश गरिरहेका थिए । यस सन्दर्भमा अधिकांश परम्परावादी भिक्षुहरुको मतैक्यता थियो र बिनय पिटक विपरित जानु हुदैन भन्ने पक्षमा ज्यादा जोड थियो । नयाँ पुस्ताका नवीनता रुचाउने भिक्षुहरुले यसरी धन छुनु, लिनु तथा स्वीकार गर्नुको तात्पर्य थियो बौद्ध धर्म तथा दर्शन अव १०० वर्ष अघिको मूल्य–मान्यता भन्दा अगाडि बढिसकेको छ, आम भिक्षुहरुको जीवनशैली, अनुशासन तथा आचरण पहिलो बौद्ध परिषदमा सुनाइएको तथा निर्णय गरिएको बिनय पिटक अनुसार रहेको छैन र उनीहरु अव बिनय पिटकका नियमहरुलाई निरन्तरता दिने पक्षमा छैनन् । किनकी पहिलो परिषद यताको बदलिदो समयमा नयाँ पुस्ताका बौद्ध भिक्षुहरुको आर्थिक अवस्था फेरिएको थियो, उनीहरु आर्थिक रुपले सम्पन्न र सम्पतिवाल भएका थिए किनकी बौद्ध धर्म तथा दर्शन नेपाल र भारतका विभिन्न क्षेत्रहरु लगायत दक्षिण पूर्वी र पूर्वी एशियाको फरक संस्कृति तथा समाज, फरक मौसम तथा पर्यावरण, फरक अर्थव्यवस्था तथा समृद्धि, फरक समुदाय तथा मूल्य–मान्यतामा प्रवेश गरिसकेको थियो र यसप्रकारको माहोल तथा व्यवस्थामा अभ्यस्त भएका अलग प्रकारका स्थानीय समुदायका बौद्ध भिक्षुहरुको जीवनशैली त्यस्तै प्रकारको हुनु स्वाभाविक थियो । त्यसमाथि नयाँ–नयाँ समुदायहरुका नयाँ पिढीहरु जोडिदै र थपिदै गैरहेका थिए जसलाई बुद्धको बारेमा, बौद्ध धर्म तथा दर्शनको प्रादुर्भावको बारेमा र बौद्ध धर्मका परम्परागत मूल्य–मान्यताहरुका बारेमा विस्तारमा जानकारी थिएन । साथै उनीहरुलाई भौगोलिक, क्षेत्रिय, सामुदायिक, सांस्कृतिक, सामाजिक, आर्थिक भिन्नताहरुबारे पनि उति जानकारी थिएन । पारम्परिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा तत्कालीन समयमा त्यस्तै प्रकारको बिनय पिटक सहि, सान्दर्भिक र आवश्यक थियो किनकी गौतम बुद्धले बिनय पिटकमा यसकारण कडा नियमहरु समावेस गरेर बनाएका थिए ताकि भिक्षु, संघ तथा मठहरुले पालना गरिने अनुशासन, आचरण र नियमहरुमा एकरुपता बनिरहोस, सबैकालागि सहज र शुद्धता बनिरहोस् र बौद्ध अनुयायीहरुलाई संधै अनुशासनमा राख्न सकियोस्, मतभेद तथा विखण्डन नआओस । यसकारण पहिलो परिषदले प्राथमिकताका साथ बिनय पिटकका सबै विषय, पक्ष तथा मूल्य–मान्यताहरुमा मसिनोसंग बहस गरेर यसको आवश्यकता र प्रामाणिकता स्थापित गरेको थियो ।  

बैशालीका नवाचारवादी बौद्ध भिक्षुहरु जसलाई बजियन भिक्षुको रुपमा सम्वोधन गरिन्थ्यो, उनीहरुले आफ्नै किसिमले अलग्ग प्रकारका दश बजियन परम्पराहरु चलाएका थिए । दोस्रो बौद्ध परिषदको मुख्य विषय थियो परम्परावादी भिक्षुहरुले नयाँ पुस्ताका नवाचारवादी बजियन भिक्षुहरुको १० बजियन प्रथा स्वीकार गर्लान कि नगर्लान् । तत्कालीन परिस्थितिमा यो भन्दा पनि अझ गहन विषय थियो बौद्ध धर्मका पारम्परिक नियमहरुसंग युगसम्मत क्रमिक रुपमा बदलिदै आएका र व्यवहारिकता पार गर्दै आवश्यकता बनिसकेका अवस्था तथा परिस्थितिहरुको वास्तविकता एकआपसमा जुधेको यस्तो असहज अवस्थामा यसको फैसला सबै पक्षहरुको चित्त बुझाउने गरि कसले गर्छ र कसरी गर्छ । फैसलामा जित या हार हुन्छ र जित केवल एक पक्षको मात्र हुनसक्छ, यो अवस्थामा हार्ने पक्षले निर्णय स्वीकार गर्लाकि नगर्ला । यही मतभेदको माहोलमा दोस्रो बौद्ध परिषद भेला प्रारम्भ भयो र सबैभन्दा पहिला यही परम्परावदी र नवाचारवादी भिक्षुहरुविचको पेचिलो मतभेद र बहसको विषय उठान गरियो । समयको वहावको प्रवाहसंगै कुनैपनि विचारधारा, धर्म तथा दर्शनमा आउने बदलावले आगामी समयमा नयाँ र उपयोगी परिवर्तनहरुको बाटो खोल्छ र वर्तमान समयका सामान्य बदलाबहरु भविश्यका दिनहरुमा नयाँ व्यवस्थाको रुपमा देखिन सक्छन् र परम्परा बनेर स्थापित हुन सक्छन् । ठिक यस्तैनै भयो बौद्ध धर्म तथा दर्शनको मतभेद र विचारधारा विभाजनको सन्दर्भमा । परम्परावादी बौद्ध भिक्षुहरु दावी गर्ने गर्दथे कि परिषद भेलामा हामी सबैको जिम्मेदारी गौतम बुद्धका शव्द, वाणी, शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, उपदेश तथा साधनाका विधिहरु र समग्रमा बौद्ध धर्म तथा दर्शनको संरक्षण गर्नु हो नवाचारवादीहरुको पक्षपोषण गर्नु उनीहरुले भने अनुसार सबै मान्नु तथा गर्नु होइन । नयाँ पुस्ताका नवाचारवादी भिक्षुहरुका अनुसार हाम्रो जिम्मेदारी केवल गौतम बुद्धका शव्द, वाणी, शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, उपदेश तथा साधनाका विधिहरु र समग्रमा बौद्ध धर्म तथा दर्शनको संरक्षण गर्नु मात्र होइन त्यसलाई स्थायित्व प्रदान गर्न युग सान्दर्भिक विषयहरुलाई सर्वस्वीकार्य हुनेगरि तथा सबैलाई एक संघभित्र समेट्न सक्ने गरि आत्मसाथ गर्दैजानु र परम्परालाई आगामी दिनहरुमा निरन्तर अगाडि बढ्न मद्धत गरिरहनु हो किनकी कठोरपनमा परम्पराहरु हराउछ र लचिलोपनमा परम्पराहरु फस्टाउछन् । मनुष्यको क्षमता, प्रतिभा, सिर्जनशीलता सकारात्मकता पनि कठोर र लचिलोपनका अवस्थाहरुमा हराउने र फस्टाउने हुन्छन् । बौद्ध परिषदले परम्परावादी र नवाचारवादी सबै भिक्षुहरुलाई समेट्नु पर्दछ र उनीहरुको प्रकृति, प्रतिभा, क्षमता, सिर्जनशीलता अनुसार उनीहरुलाई आफ्नो स्वभावमा फस्टाउने अवसर प्रदान गर्नुपर्दछ तवमात्र बौद्ध परम्परा युगौंयुग निरन्तर अगाडि बढिरहन र फैलिरहन सक्छ । 

बुद्धको शिक्षामै नवीनता र लचकता विद्यमान थियो

परम्परामाथि आवश्यकता अनुसारको सुधार तथा परिवर्तन गर्ने सोच राखेर युग सान्दर्भिक हुने किसिमले नयाँ बदलावहरुलाई सर्वसम्मत निर्णयबाट स्वीकार गर्नुपर्छ भन्ने पक्षमा जोडदिदै आइरहेका नवाचारवादी बजियन भिक्षुहरुको तर्क र दृष्टिकोण अनुसार, गौतम बुद्धका शव्द, वाणी, शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, प्रवचन तथा साधना विधिहरुमै नवीनता र लचकता विद्यमान थियो । गौतम बुद्धले आफ्ना शिष्यहरुलाई उनीहरुको अवस्था, आवश्यकता, क्षमता, पात्रता तथा समझको गहिराइ अनुसार अलग–अलग प्रकारले शिक्षा तथा साधनाका विधिहरु प्रदान गर्ने परिपाटी बसाएका थिए । अलग–अलग प्रकारले शिक्षा तथा साधनाका विधिहरु प्रदान गर्नुका साथसाथ गौतम बुद्धले अलग–अलग शिष्यहरु तथा अनुयायीहरुलाई उनीहरुको स्वभाव र क्षमता अनुसार आफूले गर्ने सर्वकल्याणका कर्महरुमा समेत फरक प्रकारले अलग–अलग निर्देशनहरु दिने परिपाटी बसाएका थिए । सनातन अध्यात्म दर्शनका ज्ञान, विज्ञान तथा यसका साधनाका विधिहरु प्रदान गर्ने सन्दर्भमा त झन गौतम बुद्धको शिष्यहरु छनौटको प्रक्रिया अझ विशिष्ठ प्रकारको थियो । यसकारण परिषद जस्तो वृहद साक्षा भेलामा सबै बौद्ध भिक्षुहरुको मत, अनुभव, स्मृति, स्मरणलाई राम्ररी सुनेर, बुझेर तर्कसंगत, विवेकशील र न्यायद्रष्टा भएर युग सान्दर्भिक हुनेगरि सबैको समझदारीले बौद्ध धर्म तथा दर्शनका सन्दर्भमा गरिने निर्णयहरु सर्वसम्मती अनुसार लिएर आवश्यक नियमहरुको निर्माण गर्नु अत्यावश्यक हुन्छ नकि एकदम कडाइ गरेर यस्तै हो, यसरी नै गर्नुपर्छ, यस्तै प्रकारको हुनुपर्छ भनेर एकोहोरो किसिमले पालना गर्नु तथा गराउनु किनकी अलग–अलग बौद्ध भिक्षुहरुका अलग–अलग प्रकारका शिक्षा तथा सिकाइहरु गौतम बुद्ध स्वयंले अलग–अलग परिस्थितिका लागि निर्माण गरेका थिए । नवाचारवादी भिक्षुहरुले दोस्रो परिषद भेला समक्ष चेतावनीपूर्ण शैलीमा यसप्रकारको तर्क राखेका थिए र तर्क अनुसारको सुझाव पेश गरिरहेका थिए । उनीहरुको तर्क अनुसार यदि धर्म तथा परम्पराहरुले आफूलाई नयाँ परिस्थिति अनुसार युग सान्दर्भिक हुने किसिमले ढाल्न सकेनन् भने त्यो लोप हुदै जान्छ किनकी अनुयायीहरुले समय सान्दर्भिक नभएका परम्पराहरुको अनुशरण गर्न छोड्दै जान्छन्, यसकारण दोस्रो परिषदले लचिलो भएर विवेकपूर्ण ढंगले परम्परावादी र नवाचारवादी दुवै पक्षहरुको माग अनुसार दुवै पक्षलाई मान्य हुने निर्णय लिनुपर्दछ । 

परम्परावादी र नवाचारवादी दुवै पक्षहरु आ–आफ्नो विवेक र शास्त्र अनुसारको तर्कको हवाला पेश गरिरहेका थिए, दुवै पक्षहरु आफ्नो धर्मप्रति समर्पित रहेका थिए, दुवै चाहन्थे बौद्ध धर्म बचिरहोस्, युगयुगसम्म निरन्तरता पाइरहोस, सदा प्रचार र विस्तार भैरहोस् । दुवै पक्षले आफ्ना विभिन्न तर्क र दावीहरुको माध्यमबाट वास्तविक सवाल तथा समस्याको जवाफ र समाधान दिरहेका थिए । यसप्रकारको रस्साकसीको अवस्थामा परम्परावादी भिक्षुहरुलाई भ्रष्टाचारको डर थियो संघ बिग्रेलाकी भनेर र नवाचारवादी भिक्षुहरुलाई कडाइका साथ लागू गरिएने अनुसासनको नियमको डर थियो सबै नयाँ पुस्ताहरुलाई बौद्ध धर्ममा समेट्न नसकिने होकी भनेर र उनीहरु संघबाट अलग्गिएर वाहिरिने हुनकि र संघ कमजोर हुने हो कि भनेर । पूराना र नयाँ दुई पक्षका भिक्षुहरुविच मतभेद भएको तथा विवादमा परेको यस विषयमा हप्तौंसम्म बहस चल्यो तर मतभेदको विषय सर्वसम्मतीमा आउन सकेन र अन्त्यमा केही उपाय नलागेर दोस्रो बौद्ध परिषदले यस विषलाई अन्तिम टुंगो लगाउन चुनाव गर्यो र चुनावमा परम्पराबादी पक्षले जित्यो । परिषदले नवाचारवादीहरुको १० बजियन प्रथालाई बिनय पिटकको उलंघन भएको घोषणा गर्यो र बजियन भिक्षुहरुलाई तुरुन्त यो प्रथा बन्द गर्न आदेश दियो । तर बजियन भिक्षुहरुले परिषदको निर्णय र आदेश स्वीकार गरेनन् र उनीहरु कडाइकासाथ आफ्नो असन्तुष्टी प्रकट गर्दै परिषद सभा छोडेर वाहिररीए संधैकालागि । यहीं विन्दुबाट बौद्ध धर्म तथा संघमा मतभेद शुरुभयो र स्पष्ट रुपमा परम्परावादी र नवाचारवादी दुई विभाजित समुह देखिए । यो मतभेद झनझन गहिरिदै गयो र पछिगएर परम्परावादी समुह ‘थेरावाद’ र नवाचारवादी समुह ‘महायान’ शाखाका रुपमा अस्तित्वमा देखिए ।

मत विभाजन पछिको अवस्था  

परम्परावादी र नवाचारवादी भिक्षुहरुविचको मतभेद गहिरिदै गयो र यी अलग–अलग दुई शाखा तथा अलग–अलग दुई सम्प्रदायमा विभाजित भए एकै बौद्ध धर्म तथा दर्शनभित्र । दोस्रो बौद्ध परिषदको भेलामा गौतम बुद्धको शिक्षा र बौद्ध धर्म तथा दर्शनका दुई अलग–अलग धार देखिए र दुवैले आफ्नो मतलाई बुद्धको सहि शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, उपदेश तथा साधना विधि बताइरहे र एकले अर्कोको मतलाई गलत ठहराइरहे, अस्वीकार गरिरहे र मूल मार्गबाट भड्कीएको दोषारोपण गरिरहे । सिंगो बौद्ध संघ दुई शाखामा विभाजन भयो र यो विभाजनका विषयहरु निकै गहिरा थिए । दुवै समुहले आ–आफ्नो मान्यता अनुसार अलग–अलग संघ, मठ तथा बौद्ध विहारहरु बनाए, अलग–अलग बौद्ध शिक्षा र दिक्षाको परम्परा विकसित गरे र राज्य तथा शाही समर्थनको लागि प्रतिस्पर्धा गरिरहे । नवाचारवादी बजियन बौद्ध भिक्षुहरुले आफ्नो अलग परिषद भेला डाके जसमा हजारौं समर्थकहरु थिए । नवाचारवादीको परिषद सभाले आफूलाई महासंघी तथा ठूलो अर्थात महायान घोषणा गर्यो । परम्परागत भिक्षुहरुले आफूहरुको मत तथा संघलाई परम्परावादी, बुज्रुक तथा अनुभवीहरुको मार्ग बताए तर महासंघी तथा महायानीहरुले उनीहरुलाई स्थिरवादी तथा हिनयान अर्थात थोरैलाई मात्र समेट्न सक्ने सानो तथा संकुचित बाहनको रुपमा नामाकरण गरे असन्तोष भाव प्रकट गर्दै । यसप्रकार बौद्ध धर्मको दोस्रो परिषद भेलाले एक संघमा एकिकृत रहेको बौद्ध धर्मलाई स्वष्ट रुपमा दुई धारमा बाड्यो– (१)परम्परावादी तथा थेरावाद, जसले गौतम बुद्धद्वारा प्रतिपादित बौद्ध धर्ममा बुद्धद्वारा पढिएका मन्त्र तथा विषयहरु संकलन गरिएका ग्रन्थहरुमा जोड दियो र सख्त सन्यास जीवनशैली, अरहन्त(मुक्ति, निर्वाण)को आदर्श, अनुशासन र ध्यान साधना विधिहरुको माध्यमबाट व्यक्तिगत मुक्तिलाई प्राथमिकतामा राख्यो, स्थिरताको पक्ष लियो; र (२)नवाचारवादी तथा महासंघी जसले ठूलो समुहसंगको जुडाउमा जोड दिएको थियो, यसले बौद्ध धर्मलाई परिस्थिति र समयानुकुल बनाउन मद्धत गर्यो र पछि गएर यही महासंघी तथा नवाचार(नवीनतालाई आत्मसाथ गर्नुपर्छ भन्ने मत) मत नै महायान बौद्ध संघको रुपमा विश्वविख्यात बन्यो जो ज्यादा लचिलो तथा खुल्लापनमा आधारित थियो र नयाँ शिक्षा, नयाँ व्यवस्था, नयाँ परिस्थिति, नयाँ नियम र नयाँ पुस्ताहरुको रुचि अनुसारको थियो । नयाँ विचारधरा अंगालेको समुह भएकोले महयानले एकोहोरो साधना भन्दा साधनाका विविध विधिहरु अपनाएर प्रयोगात्मक अभ्यासमा बढि जोड दिएको थियो ।  

तेस्रो बौद्ध परिषद भेला

सम्राट अशोकको समयमा पाटलीपुत्रमा इशापूर्व २५० मा वरिष्ठ भिक्षु मोगलीपोतको नेतृत्वमा तेस्रो बौद्ध परिषद भेलाको आयोजना गरिएको थियो । दोस्रो परिषदबाट नै बौद्ध धर्म तथा दर्शन दुई स्पष्ट धार– (१)थेरावाद र (२)महायानमा विभाजित भएर आआफ्नो किसिमले दुवै शाखा अगाडि बढिरहेको थियो । सम्राट अशोकको झुकाव तथा समर्थन परम्परावादी थेरवाद बौद्ध शाखातिर थियो । तेस्रो परिषदमा पनि विनय पिटकको मूल्य–मान्यता विपरित गएर नवाचारको नाममा विभाजन खोज्ने भिक्षुहरुलाई सम्राट अशोक स्वयंले नै संघबाट निकाला गरिदिएका थिए । तेस्रो परिषद सम्पन्न भएपश्चात सम्राट अशोकले बौद्ध धर्म तथा दर्शनको प्रचार र विस्तारमा राज्यको अधिकांश शक्ति, समय, धन, श्रम खर्च गरे र बौद्ध धर्म तथा दर्शनको थेरवाद साखालाई श्रीलंका हुदै दक्षिण पूर्वी एशियाका देशहरुमा प्रचार र विस्तारमा जोड दिए ।   

चौथो बौद्ध परिषद भेला

राजा कनिस्ककोे समयमा कुण्डलवन कस्मिरमा सन् ००७२ मा वरिष्ठ भिक्षु वासुमित्रको नेतृत्वमा चौथो बौद्ध परिषद भेला आयोजना गरिएको थियो । चौथो बौद्ध परिषद सबैभन्दा महत्वपूर्ण रह्यो बौद्ध धर्म तथा दर्शनको ऐतिहासिक परिवर्तनका लागि किनकी यही परिषदपछि बौद्ध धर्म तथा दर्शनलाई विधिवत रुपमा दुई शाखा– (१)थेरावाद तथा हिनयान, र (२)महासंघ तथा महायानमा विभाजित भएको मान्यता प्रदान गरियो र दुवै शाखाले विधिवद रुपमा आ–आफ्ना परम्परा र ग्रन्थहरुको विकास गर्न प्रारम्भ गरे । वर्तमान समयसम्म आइपुग्दा बौद्ध धर्म तथा दर्शन सयौं शाखामा विभाजित भएको छ र सबैले फरक–फरक किसिमले अर्थ तथा परिभाषा लगाउछन् र आफूहरु वास्तविक अनुयायी भएको दावी गर्दछन् बौद्ध धर्म तथा दर्शनको शिक्षा, ज्ञान, मूल्य–मान्यता तथा साधनाका विधिहरुको सन्दर्भमा । 

 छिट्टै,

@बौद्ध धर्म विभाजित भएपछिका परिदृश्यहरु

@बौद्ध धर्मका चार प्रमुख शाखाहरु: थेरवाद, महायान, बज्रयान, नवयान

गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाण र बौद्ध दर्शन व्यवस्थापनका श्रृंखलाहरु, भाग -१

डा. सिर्जना भण्डारी 

बौद्ध दर्शन र संघहरु व्यवस्थित गर्न डाकिएका परिषदहरु 

विषयगत पृष्ठभूमि

राजकुमार सिद्धार्थ गौतम २९ वर्षको युवा उमेरमा ध्यान साधना प्रारम्भ गरेर ३५ वर्षको उमेरमा आफ्नो बोध अर्थात बुद्धत्व अर्थात निर्वाण अर्थात परमप्रकाश अर्थात परमचेतनामा उपलव्ध भएका थिए । आफ्नो बोध तथा निर्वाणमा उपलव्ध भएपछि उनलाई बुद्धत्व प्राप्त व्यक्तिको सम्मान प्रदान गरेर गौतम बुद्धका रुपमा सम्वोधन गर्न प्रारम्भ गरियो । निर्वाणमा उपलव्ध भएपश्चात ७९ वर्षको उमेरसम्म स्थुल शरीरमा रहेर ४५ वर्षसम्म सक्रिय रुपमा आम मानिसहरुको कल्याण गर्न तथा जीवनका दुःखहरुबाट मुक्ति दिलाउनका लागि सामाजिक तथा आध्यात्मिक अभियानमा निरन्तरता दिएर मनुष्यको चेतना जागरणको अभियानमा अतुलनिय योगदान पुर्याए । यसक्रममा गौतम बुद्धले ठूलो संख्यामा मानिसहरुलाई विभिन्न प्रकारले आफ्ना वाणी, शव्द, शिक्षा, प्रवचन तथा उपदेशहरु मार्फत धेरै प्रकारका अत्यन्तै जीवन उपयोगी लौकिक र अलौकिक पूर्णतः वैज्ञानिकतामा आधारित ज्ञान, विज्ञान र ध्यानका विधिहरु प्रदान गरे । तर तत्कालीन समयको अवस्था तथा परिस्थिति अनुसार यी शव्द, वाणी, शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, उपदेश, विधिहरुलाई लिखित ग्रन्थका रुपमा लिपिवद्ध गर्न सहज नभएका कारण सबै शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान तथा विधिहरुलाई कण्ठाग्र र मुखाग्र गरेर स्मृतिमा राखिन्थ्यो र विशेष अवसरहरुमा कण्ठ गरेर आफ्नो स्मृतिमा राखिएका शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान तथा विधिहरुलाई क्रमशः स्मरण गरेर, दोहोर्याएर तथा पाठ गरेर काम चलाउने परम्परा स्वस्फूर्त रुपमा विकस भएको थियो । समाज सेवा र अध्यात्म सेवाको ४५ वर्षसम्मको लामो कालखण्डमा गौतम बुद्धको निकटमा र सम्पर्कमा धेरै भिक्षु, बौद्ध अनुयायीहरु र आम मानिसहरु आए । कोही गौतम बुद्धसंग दशकौंदेखि एकसाथ थिए र कोही केही वर्षअघि र कोही भर्खर जोडिएका थिए । आफ्नो निकट आएका र समाज सेवा र अध्यात्म ज्ञानमा रुचि भएका धेरै इच्छुक व्यक्तिहरुलाई उनीहरुको अवस्था, क्षमता तथा पात्रता अनुसार गौतम बुद्धले फरक–फरक किसिमले समान्य, गहिरा र अति गहन शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान तथा साधनाका विधिहरु प्रदान गरे । सबै अनुयायीहरुले गौतम बुद्धबाट अलग–अलग समयमा अलग–अलग सन्दर्भमा अलग–अलग प्रकारका शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान तथा साधनाका विधिहरु अलग–अलग प्रकारले नै ग्रहण गरेका थिए । तर यी कुनैपनि प्रकारका शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान तथा साधनाका विधिहरुलाई लिपिवद्ध गरेर सुरक्षित राखिएको थिएन पछिल्ला दिनहरु र पछिल्ला पुस्ताहरुका लागि सहज हुने प्रकारले । 

यसकारण बौद्ध मार्गीहरुले पछिल्ला दिनहरुमा खासगरि गौतम बुद्धको अन्त्यपछि बारबार बौद्ध धर्म तथा दर्शनको सहि ढंगले व्यवस्थापन गर्न निकै नै असहज परिस्थितिहरुका तीता यथार्थहरु सामाना गर्नुपर्यो किनकी मानिसको स्मृति कमजोर हुन्छ, समयसंगै मानिसको शारीरिक, मानसिक, भावनात्मक, बौद्धिक, चेतनात्मक अवस्थाहरु परिवर्तन हुन्छन् । यससंगै विषय तथा सन्दर्भहरु, परिस्थिति, मौसम, व्यवस्था सबै बदलिन्छन् र यी अवस्थाहरुका पनि सबै पक्षहरुमा प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष सम्वन्ध तथा प्रभावहरु रहेका हुन्छन् । गौतम बुद्ध सक्रिय र जिवीत रहुन्जेल त सबै अवस्था तथा परिस्थितिहरु सहज ढंगले चलिरहेका थिए तर इशापूर्व ४८३ मा गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाण प्रवेश अर्थात देहाबसान भएपछि बौद्ध अनुयायीहरु अन्योलमा परे अव कसरी गौतम बुद्धका शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान तथा साधनाका विधिहरुलाई एकत्रित गर्ने र सबै बौद्ध भिक्षुहरु, बौद्ध धर्म तथा दर्शनमा आस्था राख्ने अनुयायीहरु तथा आम मानिसहरुलाई एक समुहमा आवद्ध गराउने भन्ने सन्दर्भमा । यसबारे गहन चिन्तन मनन्का प्रक्रियाहरु प्रारम्भ भए र परिषद सभाहरु बमेलाइए । यसपछि बौद्ध संघमा आइपरेको अवस्था सोचे जति सहज थिएन किनकी गौतम बुद्धको ४५ वर्ष लामो समाज सेवा तथा अध्यात्म सेवाको पूरै समय उनीनै नेतृत्वमा रहेकाले बौद्ध भिक्षु तथा अनुयायीहरुको नियमन र बौद्ध संघ तथा मठहरु संचालन तथा व्यवस्थापनका लागि कुनैपनि प्रकारको उत्तराधिकारी तथा पदक्रमको व्यवस्था गरिएको थिएन र कसैलाई नेतृत्वदायि भूमिकामा तोकिएको पनि थिएन । गौतम बुद्धको स्थुल शरीर जीर्ण भएर उनको सक्रियता कम हुनलागेपछि यो परिस्थिति निकै जटिल घुम्तिमा आइपुग्योे । गौतम बुद्धले ४५ वर्षसम्म बाँडेको शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, साधनाका विधिहरु, हजारौं उपदेश, लाखौं शव्दहरु केवल मनुष्यको स्मृतिमा राखिएको थियो, न कुनै लिखित दस्तावेज थियो, न कुनै लिपिवद्ध शास्त्र थियो, न कुनै विधिवत रेकर्ड थियो । यस्तो अप्ठ्यारो परिस्थितिमा आइपरेको झन्डै असम्भव जस्तो लाग्ने जटिल समस्या समाधान गर्नकालागि गौतम बुद्धको दाहसंस्कार भैरहेकै समयमा केही बौद्ध भिक्षुहरुले यस विषयबारे चर्चा गरेका थिए तर उक्त समय गौतम बुद्धको वियोग, दाहसंस्कार, काजक्रिया र मौनको समय भएकोले यो चर्चाले मुर्तता पाउन सकेन र वरिष्ठ बौद्ध भिक्षुहरुले अनुकुल समय हेरेर बौद्ध संघको वृहत्तर सभा तथा परिषद डाक्ने र यस सन्दर्भमा विस्तृतमा चर्चा गरेर विषयको टुंगो लगाउने आश्वासन दिए । 

बौद्ध दर्शन र संघहरु व्यवस्थित गर्न डाकिएका चार परिषदहरु 

विभिन्न युगहरुमा बौद्ध धर्मका प्रवर्धक गौतम बुद्धका अमूल्य वाणी तथा शव्दहरु र बौद्ध धर्म तथा दर्शनका शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, साधनाका विधिहरुलाई सुरक्षित किसिमले व्यवस्थापन गर्नकालागि चारपटक चारवटा बौद्ध परिषद भेलाहरु डाकिएका थिए– (१)इशापूर्व ४८३, राजा अजाद शत्रुको समयमा, भारतको मगधमा; (२)इशापूर्व ३८३, राजा कालाशेकको समयमा, भारतको बैशालीमा; (३)इशापूर्व २५०, राजा अशोकको समयमा, भारतको पाटलीपुत्रमा; र (४)इस्वी संवत ००७२, राजा कनिस्कको समयमा, भारतको कश्मिरमा । 

पहिलो बौद्ध परिषद

गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाण भएको तीन महिनापछि इशापूर्व ४८३ मा उत्तर भारतस्थित मगध राज्यको राजगृहमा पहाडको चट्टान कपेर बनाइएको सप्तपर्णी गुफामा वरिष्ठ भिक्षु महाकश्यपको नेतृत्वमा बौद्ध संघको पहिलो परिषद(काउन्सील) डाकियो । वरिष्ठ भिक्षु महाकश्यप तत्कालीन समयमा बौद्ध संघको व्यवस्थापनको जिम्मेदारी सम्हालिरहेका थिए तर उत्तराधिकारी, पदक्रम, पदाधिकारी तथा नेतृत्वको भूमिका अनुसार थिएनन् किनकी गौतम बुद्धले बौद्ध संघहरुमा उत्तराधिकारी, पदाधिकारी, पदक्रम तथा नेतृत्वको व्यवस्था गरेका थिएनन् । तर कसैनकसैले त नेतृत्व गर्नुपर्ने थियो यसकारण स्वस्फुर्त रुपमा व्यवस्थापकीय भूमिकामा उनी देखिएका थिए बुजु्रक तथा अनुभवी भिक्षु भएकाले । मगध राज्यका तत्कालीन राजा अजातशत्रुले परिषदलाई शाही संरक्षण दिएका थिए र भिक्षु महाकश्यपलाई सबै सहभागिहरुद्वारा परिषदको नेतृत्वकर्ताको सम्मान दिलाइएको थियो । परिषदमा ५०० विशिष्ठ हरहन्त(वोधिसत्व तथा निर्वाणमा उपलव्ध) बौद्ध भिक्षुहरु एकै ठाउँमा भेला भए र बौद्ध शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, उपदेश, साधनाका विधिहरु, बौद्ध अनुयायीहरु र बौद्ध संघहरुलाई सहि व्यवस्थापन गर्ने वौद्धिक र प्राविधिक चर्चा प्रक्रियागत रुपमा प्रारम्भ भयो । गौतम बुद्धका शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, शव्द, वाणी, उपदेश र साधनाका विधिहरु सबै जस्ताको तस्तै संरक्षित गरेर राख्न र बौद्ध संघहरुको सहि ढंगले व्यवस्थापन गर्न पहिलो बौद्ध परिषद आयोजना गरिएको थियो । सभामा सहभागि भएका अरहन्त भिक्षुहरु समान्य थिएनन्, उनीहरुले प्रत्यक्ष रुपमा गौतम बुद्ध स्वयंबाट मुखरित भएका शव्द, वाणी, उपदेशहरु तथा बौद्ध शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान ग्रहण गरेका थिए र अव उनीहरुमाथि गौतम बुद्धले जीवनभरि गरेका मानवीय, सामाजिक र आध्यात्मिक कार्यहरुको उत्तराधिकारीका रुपमा तटस्थ भएर काम गर्नुपर्ने थियो । गौतम बुद्धका अधिकांश कार्यहरुमा प्रत्यक्ष रुपमा सम्वन्धित रहेर बुद्धद्वारा प्रदान गरिएका आ–आफ्नो स्मृतिमा रहेका बौद्ध धर्मका सबै शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, साधनाका विधि र सबै मूल्य–मान्यताहरुलाई पूरै स्मरण गरेर जस्ताको तस्तै स्थापित गर्नुपर्ने थियो राम्ररी संरक्षण गरेर पछिल्लो पिढीहरुमा सजिलो हस्तानतरण गर्नका लागि । 

वरिष्ठ भिक्षु महाकश्यपले दुईजना भिक्षुलाई सभाको अगाडि बोलाए, दुई मध्य एक आनन्द थिए जो विगत २५ वर्षदेखि गौतम बुद्धसंग निरन्तर साथमा सेवकका रुपमा रहेका थिए र उनले सबैभन्दा बढि बुद्धका शिक्षा तथा उपदेशहरु सुनेका थिए । भिक्षु आनन्दलाई उनले गौतम बुद्धबाट सुनेका आफ्नो स्मृतिमा रहेका बौद्ध सुक्त र उपदेशहरु स्मरण गर्दै परिषदको प्रक्रियामा रहेर सबै अरहन्त भिक्षुहरु समक्ष विस्तारमा सुनाउन आग्रह गरियो । अर्का भिक्षु ओपाली जो संघ व्यवस्थाप नियमका विशेषज्ञ थिए उनलाई बिनय तथा बौद्ध भिक्षुहरुले पालन गर्नुपर्ने अनुसासन र आचरणका नियमहरु परिषदको प्रक्रियामा रहेर विस्तारमा सुनाउन आग्रह गरियो र परिषदमा उपस्थित ५०० अरहन्त भिक्षुहरुलाई आनन्द र ओपालीले विस्तारमा गरेका व्याख्याहरु सुनेर आ–आफ्नो स्मृतिमा भएको बुझाइसंग मिलान गर्न आग्रह गरियो र पछि क्रमैसंग सबैलाई आ–आफ्नो बुझाइ र विचार परिषद समक्ष राख्न आग्रह गरियो । परिषदले प्रारम्भमै पारित गरेको थियो जुन विषयमा अधिकांश सहभागिहरुको सहमति बन्छ त्यही नै बौद्ध दर्शनको आधिकारिक धम्म(धर्म) मानिनेछ सर्वसम्मतले र कुनै विषयमा यदि कोही व्यक्ति तथा समुह असहमत हुन्छ भने तवसम्म उक्त विषयउपर बहस जारी रहनेछ जवसम्म अधिकांश सहभागीहरुको राय एकसमान हुदैन त्यस विषयका सन्दर्भमा । सभामा उपस्थित सबै अरहन्त भिक्षुहरुको राय मिलाउन हरसम्भव प्रयासहरु गरिनेछ र राय नमिलेको विषयलाई धम्ममा समावेश गरिने छैन । आ–आफ्नो स्मृति स्मरण गरेर आफ्ना बुझाइहरु व्यक्त गर्ने प्रक्रियामा सबै बौद्ध भिक्षुहरुलाई पालैपालो आफूले गौतम बुद्धबाट प्राप्त गरेका आफ्नो स्मृतिमा संग्रहित रहेका शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, उपदेश, साधनाका विधिहरु मसिनो गरि स्मरण गर्दै सबैसामु सुनाउन आग्रह गरियो । तर यहाँनेर वैधानिकताको शंकट आइपर्यो, भिक्षु आनन्दको विरोध हुनथाल्यो र उनका स्मृतिहरु स्वीकार नगरिने आवाज उठ्न थाल्यो किनकी उनी अरहन्त अर्थात मुक्त अर्थात निर्वाणमा उपलव्ध भएका चेतना थिएनन् । अव यो काम लगभग असम्भव जस्तै भयो, आनन्द जो गौतम बुद्धका सबैभन्दा निकट रहेका, सबैभन्दा लामो समय एकसाथ बिताएका, सबैभन्दा बढि गौतम बुद्धका शव्द, वाणी, शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, उपदेश तथा साधनाका विधिहरु सुनेका र सबैभन्दा बढि स्मृति भएका अनुभवी भिक्षु थिए । उनी अरहन्त भिक्षु नभएको कारणले उनलाई परिषदबाट वाहिर निकालियो किनकी परिषदको भेलामा केवल अरहन्त भिक्षुहरुलाई मात्र प्रवेशको अनुमति थियो । 

यसप्रकारको विरोधको आवाज उठेपछि भिक्षु आनन्दले परषदको वैधानिक सभा प्रारम्भ हुनुपूर्व त्यस रातभरि ध्यान साधना गरे, सूर्योदयअघि नै अरहन्त भिक्षु बने र परिषदको प्रक्रियामा उनलाई फेरी सामेल गराइयो र परिषदको मूल उद्देश्य अनुरुपका कार्यहरुको प्रक्रिया प्रारम्भ गरियो । आनन्द अरहन्त भिक्षु बनेपनि अधिकांश अरहन्त भिक्षुहरुले उनको अरहन्त भिक्षु बन्ने प्रक्रियाको र त्यसको वैधताको बारेमा विरोधका आवाजहरु उठिरहे । यसकासाथै गौतम बुद्धसंग रहदा अरु केही अस्पष्ट रहेका विषयहरु– (१)स्त्रीहरुलाई बौद्ध संघमा सामेल गराउन बुद्धलाई मनाएर संघको पवित्रत्रा खलबल्याएको र कमजोर बनाएको; (२)बुद्धलाई सोधेर जानकारी लिएर नराखेको कि बुद्धको अन्त्यपछि बौद्ध धर्म तथा दर्शन र संघलाई कसरी अगाडि बढाउने र के–कस्ता तथा कुन–कुन विषयहरु यथास्थितिमा राख्ने र के–कस्ता तथा कुन–कुन विषयहरुमा आवश्यकता अनुसार समय सान्दर्भिक हुनेगरि सुधार तथा परिवर्तन गर्न सकिन्छ; र (३)गौतम बुद्धको पर्याप्त संकेतका वाबजुद आनन्दले अलौकिक शक्तिको उपयोग गरेर गौतम बुद्धलाई आफ्नो आयु बढाउन अनुरोध नगरेको, यस विषयको गहिराइनै नबुझेको भन्ने गहन विषयहरुमा भिक्षु आनन्दको विपक्षमा विरोध उठिरहेको थियो वृहत सभामा र यस सन्दर्भमा अधिकांश अरहन्त भिक्षुहरुको मतैक्यता रहेको थियो । यसका वाबजुद परिषदमा उपस्थित सबै बौद्ध भिक्षुहरुले पालैपालो आफूले गौतम बुद्धबाट प्राप्त गरेका आफ्नो स्मृति संग्रहित भएका बौद्ध शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, उपदेश तथा साधनाका विधिहरु सकेसम्म स्मरण गरेर सुनाए । महिनौंसम्म गुफाभित्र लगातार गौतम बुद्धका शव्द र जपहरु लयमा गुञ्जिरहे, आवाजहरु दोहोरीरहे, बहस, तामेल, सुधार र समझदारीका प्रयासहरु चलिरहे । 

परिषद सभामा गौतम बुद्धका शव्द र जपहरु सुनाउने, सुन्ने र तुलना गर्नेक्रममा अर्को जटिल परिस्थिति खडा भयो किनकी अधिकांश भिक्षुहरुका स्मृतिहरु एकअर्काका स्मृतिहरुसंग मिलेनन्, कतिपय अवस्थामा त एकअर्काविच बाझिए पनि खासगरि चेतनाको विकासका सन्दर्भमा सामान्य, गहन र विशिष्ठ ज्ञानका विषयहरुका बारेमा । यी जटिलताहरु केवल भिक्षुहरुको बुझाई, मत र सिद्धान्तसंग मात्र सम्वन्धित थिएनन्, आ–आफ्नो बुझाइ तथा मतलाई स्थापित गर्ने र यस सन्दर्भमा निर्णय गर्ने अधिकारी र सबैको आ–आफ्नो अधिकारको विषयसंग बढि सम्वन्धित रहेको थियो । यसरी एकअर्कासंग नमिलेका तथा बाझिएका स्मृति तथा मतहरुको व्यवस्थापन कसरी गर्ने, कुन र कस्ता मतहरुलाई वैधानिकता प्रदान गर्ने र यसको निर्णय कसले गर्ने, उत्तराधिकारी को हुने र नेतृत्व कसले लिने यस विषयको सबैलाई चित्तबुझ्धो आधार देखाएर शंकटको सर्वमान्य समाधान निकालेर गौतम बुद्धको वास्तविक शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान तथा उपदेश र यसको मूलसार तथा मूलमर्म यसप्रकारको थियो भनेर अन्तिम निर्णय लिनेबारे पर्याप्त छलफल तथा बहसहरु गरिए सकेसम्म सबैको सहमति लिएर अन्तिम निर्णयमा पुग्नका लागि । किनकी पहिलो बौद्ध परिषद केवल बुद्धका शिक्षा तथा उपदेशहरुको संरक्षण गर्नकालागि मात्र थिएन, यो तय गर्नकालागि थियो कि कसले र कसरी तय गर्ने बौद्ध धर्म तथा दर्शनको मूलसार तथा मूलमर्म के थियो र कस्तो हुनुपर्छ भन्ने सन्दर्भमा । पहिलो परिषदमा भिक्षुहरुले आ–आफ्नो स्मृतिमा रहेका बुद्ध मन्त्रहरुका पाठ महिनौंसम्म गरिएपछि सबै अरहन्त भिक्षुहरु एउटा सहमतिमा पुगे, अरहन्त भिक्षुहरुमध्य परिषदको नेतृत्व गरिरहेका बरिष्ठ भिक्षु महाकाश्यपले निर्णय सुनाए, “बौद्ध संघ महत्वपूर्ण विषयहरुको सन्दर्भमा पारस्परिक सहमतिमा एकजुट भएर अगाडि बढ्नेछ; जुन मन्त्रहरु अधिकांश भिक्षुहरुबाट एकसाथ पढिए, स्मरण गरिए र अधिकांश भिक्षुहरुको स्मृतिसंग मेलखाए तिनै मन्त्र तथा विषयहरु मात्र धम्म(धर्म) बन्नेछ; र जुन एकसाथ पढिएन, स्मरण गरिएन र अधिकांश भिक्षुहरुको स्मृतिसंग मेलखाएन ती मन्त्र तथा विषयहरु धम्म बन्ने छैनन् ।” यसप्रकार पहिलो बौद्ध परिषदले बौद्ध धर्म तथा दर्शनलाई एउटा निश्चित आकार प्रदान गर्यो, गौतम बुद्धका शव्द, वाणी, शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान, उपदेश तथा साधनाका विधिरुलाई सुरक्षित गर्यो र स्पष्ट रुपमा तय गर्यो कुन तथा कस्ता विषयलाई वास्तविक धम्म मान्ने र नमान्ने भनेर । पहिलो परिषदको यो सहमति र निर्णयले १०० वर्षसम्मको सिमामा रहने तय गर्यो १०० वर्षपछि दोस्रो बौद्ध परिषदको भेला नहुन्जेलसम्मका लागि । तर अधिकांश विषयहरु बहुमतले सहमति गरेपनि कममत तथा अल्पमतमा परेका विषयहरुको विरोधका आवाजहरु उठिरहे पछिसम्म पनि । यो शंकटको असमनजस्यताले बौद्ध धर्म तथा दर्शनमा यस्तो बिउ रोपियो जो असहमतिको संघर्षका रुपमा युगौंसम्म चलिरह्यो र बौद्ध धर्म तथा दर्शनलाई गौतम बुद्धको देहाबसानपछि १०० वर्षपछि दुई अलग–अलग शाखा– (१)आत्मानुशासित भएर व्यक्तिगत चेतना विकासलाई अनुशरण गर्ने परम्परावादी समुह ‘थेरावाद’; (२)सबैलाई करुणापूर्वक समेट्ने र सबैको मुक्तिकालागि समर्पित बोधिसत्व र पुनरजन्मलाई अनुशरण गर्ने नवीनतावादी समुह ‘महायान’; र १२०० वर्षमा अर्को नयाँ शाखा– (३)विशेष शक्तिमा आस्था राख्दै आफ्नो चेतनालाई यही एक जीवनमै सम्वोधि अर्थात उच्चचेतना(सुपरकन्सस)संग एकाकार गर्ने साधनालाई अनुशरण गर्ने ‘बज्रयान’मा विभाजन गरिदियो ।  जम्मागरि अलग–अलग तीन प्रमुख शाखामा विभाजित भयो र त्यसपछिका दिनहरुमा अझै धेरै शाखा र उपशाखाहरुमा विभाजित भयो । इतिहासकारहरुका अनुसार वर्तमान समयमा बौद्ध धर्ममा लगभग ६५ शाखा र १०० भन्दा बढि उपशाखाहरु रहेका छन् ।

छिट्टै,

बौद्ध दर्शन र संघहरु व्यवस्थित गर्न डाकिएका परिषदहरु: दोस्रो बौद्ध परिषद भेला

राजकुमार सिदार्थ गौतमः बोधिवृक्षदेखि वैश्विक दर्शनसम्म, भाग -४

डा. सिर्जना भण्डारी

बौद्ध दर्शनले उजागर गरेका प्रमुख विषयहरु

अनउदारवादी ब्राम्हणवाद र उदारवादी बौद्ध मत

इशापूर्व छैठौं शताव्दीमा तत्कालीन समाजमा वैदिक धर्मको आडमा मौलाएको निरंकुश ब्राम्हण्वादीहरुको दवदवा रहेको अवस्थामा समाजमा समानतामा आधारित सुव्यवस्था कायम गर्न बौद्ध विचारधारा एक अहिंसावादी फरक मत तथा विलकुलै अलग उदारवादी धार तथा क्रान्तिकारी सोचको रुपमा अगाडि बढिरहेको थियो । तत्कालीन ब्राम्हणवादको हालिमुहाली रहेको समाजमा देखिएका विभेद, अन्याय, अत्याचार, अन्धविश्वासमा आधारित कुरीति, कुसंस्कार, अमानवीयता जस्ता सामाजिक अव्यवस्था विरुद्ध फरक मत राख्दै क्रमशः (१)सनातन वेदको गलत अर्थ लगाएर ब्राम्हणवादले आफ्ना नीजि स्वार्थहरु पूरा गर्न कर्मको आधारमा रहेको वर्ण व्यवस्थालाई जन्मको आधारमा हुने व्यवस्था कायम गरेकोमा जोडदार विरोध गर्यो; (२)कर्मकाण्ड गरेर मुक्ति, निर्वाण तथा मोक्ष मिल्ने अन्धविश्वासमाथि सिधा प्रहार गर्यो; (३)असान्दर्भिक पशुबलि प्रथा, जातिविभेद, लिंगविभेद, वर्गविभेद, कुरीति, कुसंस्कार र अन्धविश्वासमा आधारित परम्पराहरुलाई ठाडै अस्वीकार गर्यो; (४)पाप–पुण्य, धर्म–अधर्म, स्वर्ग–नर्क, इश्वर साक्षातकार–मुक्ति तथा मोक्ष, आत्मा–परमात्मा, कर्म–कुकर्म, राम्रो–नराम्रो, स्त्री–पुरुष, जात–कुजात, छुत–अछुत, पवित्र–अपवित्र, चोखो–जुठो आदि चरम विभेद र अमानवीयताका विषयहरु ब्राम्हणवादी पंडित, पुरोहितहरुले अर्थ लगाएको जस्तो शास्त्रमा उल्लेख नभएको उजागर गर्यो र आम मनुष्यहरुलाई आफू स्वयं नै जागरुक हुन प्रेरीत गर्दै जीवनमा आइपर्ने दुःख, पिडा तथा कुण्ठाहरुका कारण, परिणाम र समाधानका व्यवहारिक र प्रयोगात्मक वैज्ञानिक उपाय तथा विधिहरु प्रदान गर्यो र यी विधिहरु दैनिक जीवनमा अपनाउने तथा अनुशरण गर्ने तरिका पनि सिकायो एकैपटक ठूलो परिमाणमा आम मनुष्यहरुलाई ।

तत्कालीन समाजमा यसरी चलिरहेका यसप्रकारका दुइपक्षिय मत संघर्षका गतिविधिहरुका युग सान्दर्भिक परिवर्तित अवस्थाका कारण विस्तारै ब्राम्हणवादी मत अनुदार र हुकुमी शासक(हैकम चलाउने)का रुपमा र बौद्ध मत समान अधिकार तथा स्वतन्त्रता चाहने उदारवादी समुहका रुपमा स्थापित हुदैगए । बौद्ध मतका समुह तथा संघहरुले समाजका हरेक व्यक्तिहरुमा जागरण ल्याउनका लागि वैदिक धर्मका मनगढन्त कहानी र अन्धविश्वासमा आधारित असामाजिक मूल्य–मान्यताहरु माथि निरन्तर प्रहार गरिरहे, गौतम बुद्धका सबैजसो प्रवचन तथा शिक्षाहरु अरुका मनगढन्ते मन बहकाउने कुराहरुमा नआउन; आँखा चिम्लेर कसैलाई पनि विश्वास नगर्न; आफ्नो जीवनशैली सहज बनाउन तथा सुधार्न; आफ्ना डर र कमजोरीहरुलाई आफैंले चिन्न; आफ्ना क्षमताका संभावनाहरु आफैंले पत्ता लगाउन; आफू स्वयं व्यवहारिक भएर प्रयोगात्मक अभ्यास गर्न र आफ्नो अनुभवलाई मात्र मान्न; अरुको पछाडि अन्धो भएर नलाग्न; हरेक विषयको प्रामाणिता र व्यवहारिक अवस्था बुझ्न; असामाजिकता, अवैज्ञानिकता तथा तर्क असंगत विषय तथा घटनाहरुमा आफू दह्रो भएर प्रश्न सोध्न र जवाफ माग्न सबै आम मनुष्यहरुलाई निरन्तर उत्प्रेरणा र सहयोग प्रदान गरेर उनीहरुको चेतन चेतनामा जागरण ल्याउने भरमग्दुर प्रयास गरिरहे । यी विषयहरुको सन्दर्भहरुमा ब्राम्हणवादी र बौद्ध विचारधारावादीहरुको विचमा लामो समयसम्म निकै ठूलो मतभेद, बहस, वादविवाद र संघर्ष चल्यो । ब्राम्हणवादीहरु समाजमा चल्दै आइरहेका संस्कार, संस्कृति तथा परम्पराहरुलाई जस्ताको तस्तै निरन्तरता दिइराख्ने र त्यसको बचाउ गर्न खडा भए र अर्को पक्ष बौद्ध विचारधारावादीहरु यिनै असान्दर्भिक संस्कार, संस्कृति तथा परम्पराहरुका कारण प्रारम्भ भएका सामाजिक अव्यवस्थाहरुमा सुधार गरेर सबैलाई समान अधिकार तथा स्वतन्त्रता दिनुपर्ने र समाजमा सुव्यवस्था कायम गर्नुपर्ने मागमा अडिक रहे । 

बौद्ध विचारधारा अनुशरण गरिरहेका सामाजिक तथा धार्मिक सुधारवादी अभियन्ताहरु समाजका कमजोर वर्ग, जाति, लिंगका मनुष्यहरुसंग बढि सम्वन्धित रहेर सर्वकल्याणका कार्यहरु गर्न अगाडि सरे, उनीहरुको अधिकार र न्यायका लागि यथास्थिति चाहाने ब्राम्हणवादीहरुसंग लड्न तयार भए र ब्राम्हणवादीहरुसंग हरप्रकारले संघर्ष र बहस गर्दै समाजमा सबैलाई सहज हुने प्रकारको सामाजिक सुव्यवस्था कायम गर्न सामाजिक न्यायका विषयहरुमा जोडतोडले बहस चलाउन थाले । अधिकार, समानता र स्वतन्त्रताको जोडदार माग, बहस र संघर्षकै क्रममा बौद्ध मतले गौतम बुद्धले साधनामा प्राप्त गरेका परमज्ञानका विषयहरुको प्रचार र विस्तार गर्दै आम मनुष्यहरुको जीवनमा आइपर्ने दुःख, पिडा तथा कुण्ठाहरुको कारण, परिणाम र समाधान तथा उपचारका विधिहरु पनि प्रदान गर्दै गए । बौद्ध धर्म तथा दर्शनका अनुसार– (१)जीवनमा दुःख छ– जन्म, मृत्यु, जरा(वृद्धावस्था), व्याधि(रोग) जीवनका दुःख हुन्; (२)जीवनमा दुःखको कारण अपेक्षा र सांसारिक विषय भोगप्रतिको आशक्ति हो; (३)जीवनबाट दुःख निवारण गर्न सकिन्छ र यसकालागि आफू स्वयंले प्रयत्न गर्नु पर्दछ; (४)आफ्नो जीवनलाई मध्यमार्गी बनाएर जीवनमा सहजता, आरोग्यता, सुख, खुशी, शान्ति, आनन्द हासिल गर्न सकिन्छ । आठ प्रकारका सम्यक जीवनशैली अपनाउने प्रयोगात्मक उपायहरुले जीवनमा सहजता, आरोग्यता, सुख, खुशी, शान्ति, आनन्द हासिल गर्न व्यवहारिक ढंगले मद्धत गर्न सक्दछन्– (१)सम्यक दृष्टि(राइट भ्यु)– सही र गलतको पहिचान गर्नु; (२)सम्यक संकल्प(राइट रिजोल्भ)– विषयभोगप्रति अनाशक्त रहनु; (३)सम्यक वाणी(राइट स्पीच)– सत्य र मधूर बोलीवचन बोल्नु; (४)सम्यक कर्म(राइट एक्सन)– अहिंसक र करुणादायी कर्म गर्नु; (५)सम्यक आजिविका(राइट लाइभलीहुड)– सदाचार र इमान्दारीको कमाइमा जीवन जिउनु; (६)सम्यक परिश्रम(राइट इफोर्ट)– सकारात्मक प्रयास तथा मेहनत गर्नु; (७)सम्यक स्मृति(राइट माइन्डफुलनेस)– वितेका र आउनेवाला विषयहरु त्यागेर वर्तमानमा स्थित रहनु; (८)सम्यक समाधि(राइट कन्सनट्रेसन)– आफ्नो जीवनको लक्ष्यप्रति एकाग्र र एकाकार हुनु । यी आठ प्रकारका विधि तथा उपायहरुलाई आफ्नो जीवनमा अनुशरण गर्नुका साथै यसक्रममा आफू हरप्रकारले निम्न प्रकारका शील तथा अनुशासनमा स्थित रहनु अत्यावश्यक हुन्छ– (१)अरुमाथि मन, वचन, कर्मले हिंसा नगर्नु; (२)अरुको धनको कामना नगर्नु तथा लोभ मोह त्याग्नु; (३)तन, मन, भाव, वुद्धि, चेतना भ्रष्ट गर्ने मादक पदार्थ तथा लागु पदार्थ सेवन नगर्नु; (४)अरुको नोक्सान तथा मानहानि हुनेगरि असत्य नबोल्नु; (५)आफ्नो मान–प्रतिष्ठा गुम्नसक्ने व्यभिचारका गतिविधिहरुबाट दुर रहनु ।  

बौद्ध धर्म तथा दर्शनका यस्ता अत्यन्तै प्रभावकारी ज्ञान, विज्ञान, शिक्षा, उपाय तथा विधिहरु र सर्वकल्याण हुने कार्यहरुका अथक प्रयासहरुका सकारात्मक प्रभावहरुले ब्राम्हण तथा ब्राम्हणवादीहरुका कारण लामो समयदेखि चरम विभेद, अन्याय, अत्याचार, अमानवीयता खेप्दै आइरहेका र विभिन्न प्रकारका समस्याहरुसंग जुधिरहेका आम सर्वसाधारण र यी असामाजिक विषय तथा अव्यवस्थाहरुप्रति असहमत रहेका तथा असन्तुष्टी जनाइरहेका राज्यका धनाड्य, व्यापारी, सामन्त, राजा, महराजाहरुले बौद्ध विचारधाराको यो सर्वकल्याणकारी अभियानलाई साथ, समर्थन तथा सहयोग गरे, बौद्ध धर्म तथा दर्शनप्रति आफ्नो रुचि बढाउन थाले र व्यवहारिकता र मानवीयतामा आभारीत बौद्ध मतको अनुशरण गर्न प्रारम्भ गरे । यसरी निरन्तर गरिदै आइएका अत्यन्तै प्रभावकारी अभियानहरुले विस्तारै व्यक्ति र समाज जाग्रीत हुदैगयो र यससंगै गौतम बुद्ध र बौद्ध मत तथा विचारधारा उत्पत्ति भएको भूमिबाट तेज रफ्तारमा चारैतिर प्रचार र विस्तार हुदैगयो । गौतम बुद्धले आफ्ना शिक्षा, देशना तथा उपदेशहरुमा नराम्रो भावलाई राम्रो भावले, घृणालाई प्रेम चावले र हिंसालाई करुणा भावले जित्न सकिन्छ, यसरीनै सबैप्रति व्यवहार गर्नुपर्छ र सबैकालागि सबै परिस्थितिहरु सहज, सरल र व्यवहारिक बनाउनु पर्छ भन्ने भाव निरन्तर संचारित गरिरहे र समर्थकका साथै आफ्ना विरोधीहरुको समेत मन जित्न सफल भए । गौतम बुद्धले आफ्नो जीवनकाल भरि निरन्तर अहिंसा, प्रेम, करुणा, शान्ति, सदभावको ज्ञान बाडिरहे चारैतिर र २५०० वर्षको लामो समयक्रममा बौद्ध धर्म तथा दर्शन युग सान्दर्भिक हुने गरि अवस्था र परिस्थिति अनुसार रुपान्तरित हुदै, आवश्यकता अनुसार परिवर्तन गर्दै वर्तमान समयसम्म आइपुग्दा वैश्विक धर्म तथा दर्शनका रुपमा स्थापित भएको छ ।  

बौद्ध दर्शनले उजागर गरेका प्रमुख तथा महत्वपूर्ण विषयहरु

बौद्ध धर्म तथा दर्शनले उजागर गरेका निम्न विषयहरु प्रमुख थिए र यी विषयहरु तत्कालीन समाजमा अत्यन्तै तर्कपूर्ण र लोकप्रिय सावित भएका थिए– 

पहिलो महत्वपूर्ण विषय– अपेक्षा र आशक्ति

मनुष्यको जीवनको दुःखको प्रमुख कारण दैनिक जीवनयापन गर्ने क्रममा उसको मन, भावना, वुद्धि, चेतनामा आउने अन्त्यहिन इच्छा तथा तृष्णाहरु हुन् र तिनको प्राप्तिकालागि गरिने अपेक्षा र आशक्तिहरु हुन् । जीवनमा आफूबाट, अरुबाट तथा विषय, घटना र परिस्थितिहरुबाट प्राप्तिको अति अपेक्षा र त्यसप्रति अति आशक्ति नराखि सामान्य अवस्थामा रहेर, अपेक्षा बिहिन र अनाशक्त भएर जीवनयापन गरेर, वर्तमान अवस्थामा भैरहेका अवस्था तथा परिस्थितिहरुलाई स्वीकार गरेर; आफ्नो नियन्त्रण वाहिर रहेका अवस्था तथा परिस्थितिहरुप्रति सन्तोष साधेर; र जीवनका हरप्रकारका उतार–चढावहरुमा सम्यक तथा मध्यमार्गी जीवनशैली अपनाएर जीवनमा आइपर्ने दुःख, पिडा तथा कुण्ठाहरुबाट मुक्त हुन सकिन्छ ।

दोस्रो महत्वपूर्ण विषय– मध्यम मार्ग

सम्यक तथा मध्यमार्गी जीवनशैली अपनाउन बौद्ध धर्म तथा दर्शनले अत्यन्तै व्यवहारिक र प्रयोगात्मक आर्य अष्टांगिक मार्गका वैज्ञानिकतामा आधारित विधिहरु प्रतिपादन गरेको छ । दैनिक जीवनयापन गर्ने क्रममा आर्य अष्टांगिक मार्गका वैज्ञानिकतामा आधारित विधिहरु– (१)सम्यक दृष्टि– सही र गलतको पहिचान गरेर; (२)सम्यक संकल्प– विषयभोगप्रति अनाशक्त रहेर; (३)सम्यक वाणी– सत्य र मधूर बोलीवचन बोलेर; (४)सम्यक कर्म– अहिंसक र करुणामयी बनेर; (५)सम्यक आजिविका– सदाचार र इमान्दारीको कमाइमा जीवन जिएर; (६)सम्यक परिश्रम– सकारात्मक प्रयास तथा मेहनत गरेर; (७)सम्यक स्मृति– वितेका र आउनेवाला विषयहरु त्यागेर वर्तमानमा स्थित रहेर; (८)सम्यक समाधि– आफ्नो जीवनको लक्ष्यप्रति एकाग्र र एकाकार भएर यी सबै उपायहरुको निष्ठापूर्वक अनुशरण गरेर मनुष्यको जीवनमा आइपर्ने सबै प्रकारका दुःख, पिडा तथा कुण्ठाहरुको निवारण तथा समन गर्न सकिन्छ र यही जीवनमा शारीरिक, मानसिक, भावनात्मक, वौद्धिक तथा चेतनात्मक रुपमा सहज तथा मुक्त भएर शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्य, मनको सकारात्मकता र एकाग्रता, विचार शुन्यता, आन्तरिक शान्ति तथा आनन्द हुदै निर्वाणमा उपलव्ध हुन सकिन्छ । 

तेस्रो महत्वपूर्ण विषय– व्यवहारिकता र प्रयोगात्मकता 

आफ्नो जीवनमा आइपर्ने सबैप्रकारका दुःख, पिडा तथा कुण्ठाहरुको श्रोत, कारण र परिणामहरुबारे राम्ररी ज्ञान हासिल गरेर तिनको निवारणका लागि आर्य अष्टांगिक मार्गका वैज्ञानिकतामा आधारित सबै उपाय तथा विधिहरु आफू स्वयंको प्रयत्नले आफू स्वयंमा व्यवहारिक रुपमा प्रयोगात्मक अभ्यास गरेर मात्र यसबाट प्राप्त हुने सकारात्मक उपलव्धिहरु हासिल गर्न सकिन्छ र यी उपलव्धिहरुको सहयोगले जीवनका हरप्रकारका उतार–चढावहरुमा आइपर्ने दुःख, पिडा तथा कुण्ठाहरुबाट मुक्त हुन सकिन्छ ।

चौथो महत्वपूर्ण विषय– शान्ति, सदभाव, करुणा

हरेक मनुष्यको प्राकृतिक मूल गुण तथा स्वभाव खुशी, शान्त, आनन्द, प्रेमपूर्ण, करुणामय, सर्वकल्याण भाव, अहिंसा, सकारात्मकतामा रहिरहने हो तर ऊ हुर्कदै जाने क्रममा उसले आफ्नो जीवनमा अनुभव तथा अनुभूति गरेका सुख तथा दुःखका विषय तथा घटनाहरुका कारण आफ्नो प्राकृतिक मूल गुण तथा स्वभावबाट दुर हुदै जान्छ र उसको जीवनमा दुःख, पिडा तथा कुण्ठाहरु भरिदै गएर उसको जीवन कष्टप्रद हुदै जान्छ । बौद्ध धर्म तथा दर्शनले पहिल्याएका प्रमुख ज्ञानहरु चार आर्य सत्य, आर्य अष्टांगीक मार्ग, धम्मपद, त्रिरत्न, त्रिशिक्षा, त्रिपिटक आहिको अध्ययन गरेर आफ्नो जीवनमा आइपर्ने दुःखका विषयहरु, कारणहरु, परिणामहरु र दुःख निवारणका उपायहरुलाई आफेनो जीवनमा निष्ठापूर्वक अनुशरण गरेर पुनः आफ्नो मूल गुण तथा स्वभाव खुशी, शान्त, आनन्द, प्रेमपूर्ण, करुणामय, सर्वकल्याण भाव, अहिंसा, सकारात्मकतामा फर्कन सकिन्छ र जीवन जिउने क्रममा जीवनमा आइपर्ने हरप्रकारका उतार–चढावहरुका दुःख, पिडा तथा कुण्ठाहरुबाट मुक्त हुन सकिन्छ । 

पाचौं महत्वपूर्ण विषय– ध्यान साधना

बौद्ध धर्म तथा दर्शनका चार आर्य सत्य, आर्य अष्टांगीक मार्ग, धम्मपद, त्रिरत्न, त्रिशिक्षा, त्रिपिटक जीवन दर्शनका सबै शिक्षा तथा ज्ञान, विज्ञानहरुको एउटै उद्देश्य मनुष्यलाई अनुशासित तथा चरित्रवान बनाएर ध्यान साधनामा निमज्जित गराउनु हो । जीवनमा आर्य अष्टांगीक मार्गहरुको निष्ठापूर्व गरेर मनुष्य ध्यान साधनाका लागि उपयुक्त तथा सक्षम भएपछि आनापान सती ध्यान साधनाका तथ्य, कथ्य र सत्यमा आधारित ध्यान विधिहरुको अनुशरण गरेर आफ्नो जीवनको वाहिय र आन्तरिक विकास गर्दै चेतनाको विकास गरेर पूर्ण आरोग्यतामा स्थित भएर आन्तरिक सुख, खुशी, शान्ति, आनन्दको अर्को अकारण हासिल हुने तृप्तिको अवस्थामा स्थित हुन सकिन्छ र यी उपलव्धिहरुको सहयोगले जीवनका हरप्रकारका उतार–चढावहरुमा आइपर्ने दुःख, पिडा तथा कुण्ठाहरुबाट मुक्त हुन सकिन्छ ।

तथ्य, कथ्य र सत्य ध्यान विधि    

तथ्य– यस ध्यान विधि अनुसार ध्यान साधनामा रहेको समयमा पहिलो चरणमा आफ्ना पाँच ज्ञान इन्द्रियहरुको अनुभव तथा अनुभूतिमा आएका विषय तथा घटनाहरुमा मनलाई केन्द्रित तथा एकाग्र गरेर ध्यान साधना गरिन्छ । दोस्रो चरणमा क्रमशः शरीरका वाहिरी अंगहरु र आन्तरिक अंगहरुमा मनलाई केन्द्रित तथा एकाग्र गरेर ध्यान साधना गरिन्छ । तेस्रो चरणमा मन–मस्तिष्कमा उठेका विचारका श्रृंखलाहरुलाई तटस्थ भएर हेरेर तथा तिनमा नउल्झिकन केवल साक्षी भावमा मनलाई केन्द्रित तथा एकाग्र गरेर ध्यान साधना गरिन्छ । र चौथो चरणमा श्वास–प्रश्वासको भित्र प्रवेश गर्ने र वाहिर निस्कासित हुने श्वासको नियमित तथा निरन्तर प्रक्रिया अर्थात आना(भित्र प्रवेश) र पान(वाहिर निस्कासन) सती(साक्षी भएर हेर्दै) भावमा मनलाई केन्द्रित तथा एकाग्र गरेर ध्यान साधना गरिन्छ ।

कथ्य– यस ध्यान विधि अनुसार ध्यान साधनामा रहेको समयमा विभिन्न प्रकारका सुख–खुशी–शान्ति–आनन्दका, लौकिक, अलौकिक विषयहरुको कल्पना तथा दृश्यावलोकन गर्दै मनलाई ती विषय तथा घटनाहरुमा केन्द्रित तथा एकाग्र गरेर ध्यान साधना गरिन्छ ।

सत्य– यस ध्यान विधि अनुसार ध्यान साधनामा रहेको समयमा म आत्मा अर्थात चेतना हुँ, शरीर–मन–भाव–वुद्धि–चित्त–अहंकार होइन, यी सबै मलाई संसारमा प्रकट हुन मद्धत गर्ने साधनहरु मात्र हुन्, यी सबै नक्कली म हुन्, वास्तविक ‘म’  सम्बोधि, परमचेतना अर्थात अस्तित्वको अभिन्न अंश हुँ जहाँ सबै एक छ, अद्वेत छ, कोहीबाट कोही र केहीबाट केही अलग छैन भन्ने सदा शाश्वत तथा सनातन भावमा मनलाई केन्द्रित तथा एकाग्र गरेर ध्यान साधना गरिन्छ ।

छैठौं महत्वपूर्ण विषय– निर्वाण

बौद्ध दर्शन तथा धर्मका अत्यन्तै लोकप्रिय जीवन दर्शनका प्रमुख शिक्षा, ज्ञान तथा विज्ञानहरु– चार आर्य सत्य, आर्य अष्टांगीक मार्ग, धम्मपद, त्रिरत्न, त्रिशिक्षा, त्रिपिटक आदिका मूलभावहरुलाई जीवनमा निष्ठापूर्वक अनुशरण गर्दै आफ्नो जीवनलाई हरकिसिमले सहज, स्वस्थ, सन्तुलित तथा व्यवस्थित बनाएपछि जीवनमा शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्य, सुख, खुशी, शान्ति, आनन्द तथा समग्रतामा आरोग्यता प्राप्त हुन्छ र जीवन पूर्णता उन्मुख हुन्छ । आरोग्य र पूर्णताउन्मुख जीवनमा स्वस्फूर्त रुपमा स्थिरता, धैर्यता, वैचारिक सकारात्मकता, मानसिक एकाग्रता तथा आन्तरिक शान्ति छाउदै जान्छ र यस्तो अवस्थामा स्थित रहेको व्यक्तिकालागि ध्यान साधना सहज हुन्छ । ध्यान साधनाको समयमा हुने आफू स्वयंभित्रको अन्तरयात्राको क्रममा ध्यानमा विशेष अवस्था घटित हुन्छ र ध्यानको विशेष अवस्था तथा गहिराइमा समाधि घटित हुन्छ । विभिन्न प्रकारका समाधिका तहहरुमा साधकलाई निर्वाण, कैवल्य तथा मोक्षका पराभौतिक संसारका परालौकिक अनुभव तथा अनुभूतिहरु घटित हुन प्रारम्भ हुन्छन् । निर्वाणमा उपलव्ध हुनु नै मनुष्यको चेतनाको उच्चतम विकासको अवस्था हो जहाँ उसलाई सांसारिक जीवनका सबै दुःख, पिडा तथा कुण्ठाहरुबाट मुक्ति मिल्दछ र उसको जीवनमा परमखुशी, परमशान्ति, परमआनन्द घटित हुन्छ यही अवस्थालाई नै सनातन अध्यात्म तथा धर्मले वास्तविक स्वर्ग तथा जीवनका कुण्ठाहरु सबै सकिएको अवस्था वैकुण्ठको रुपमा परिभाषित गरेको छ । तर ब्राम्हणवादले सनातन अध्यात्मक तथा धर्मको वैज्ञानिक मान्यता विपरित गएर स्वर्ग तथा वैकुण्ठलाई कुनै अलग्ग स्थान तथा भौगोलिक क्षेत्रका रुपमा परिभाषित गरेको छ बिना कुनै वैज्ञानिक आधार तथा बिना कुनै जायज तर्क । बौद्ध धर्म तथा दर्शनले निर्वाण, कैवल्य तथा मोक्षमा उपलव्ध भएको यस उच्च अवस्थालाई वैज्ञानिकतामा आधारित व्यवहारिक ध्यान साधनाका विधिहरुको निष्ठापूर्वक प्रयोगात्मक अभ्यास गरेर आफूभित्र गरिने अन्तरयात्राको माध्यमबाट आफ्नो चेतनाको विकास गरेर आफू स्वयंले त्यहाँको वास्तविकता जान प्रामाणिक रुपमा अनि मात्र मान, ब्राम्हणवादले भनेको जस्तो अरुको अनुभवलाई नमान, पहिला आफैंले जान अनि आफ्नै ज्ञान, अनुभव तथा अनुभूतिलाई मान भन्ने वैज्ञानिक तथ्यपरकतामा जोड दिदै आएको छ ।

सातौंं महत्वपूर्ण विषय– जन्म, मृत्यु र पूनरजन्म

बौद्ध धर्म तथा दर्शन लगायत विश्वका सबै धर्महरुले जन्म–मृत्युको चक्र र पूनरजन्म श्रृंखलाको मान्यतालाई विश्वास गर्दछन् तथा मान्दछन् । मनुष्य माता–पिताको शुक्र र रजको माध्यमबाट यस धर्तीमा जन्मिन्छ, हुर्कन्छ, कर्म गर्छ, मृत्युवरण गर्छ र फेरी जन्म लिन्छ र यही प्रक्रिया उसको जीवनमा बारबार दोहोरिरहन्छ । सबै धर्महरुका अनुसार मनुष्यको पूनरजन्म मूलरुपमा दुई कारण– (१)उसका अतृप्त इच्छा पूरा गर्न, र (२)चुक्ता गर्न बाँकी कर्म बन्धनको ऋण तिर्नकालागि हुने गर्दछ । बौद्ध धर्म तथा दर्शनका अनुसार मनुष्यको जन्म, मृत्यु, जरा, व्याधि सबै मनुष्यहरुको जीवनका अकाट्य अवस्थाहरु हुन्, सबै मनुष्यहरुको जीवनमा यी अवस्थाहरु अनिवार्य रुपमा आउछन् र प्रमुख रुपमा यिनै अवस्थाहरुले हरेक मनुष्यलाई सुख र दुःखका विषय तथा घटनाहरुको अनुभव तथा अनुभूति दिन्छन् र पूनरजन्म कहिले, कहाँ, कसरी र कस्तो हुने भन्ने विषय निर्धारण गर्दछन् । जन्म, मृत्यु, जरा(वृद्धावस्था), व्याधि(रोग) झेल्दै जीवन जिउने क्रममा अधिकांश मनुष्यले सहज आजिवीकाका लागि आवश्यक पर्ने विषयहरुको चाहिने भन्दा बढि कामना तथा इच्छाहरु गर्दछ र यिनै अवस्थाहरु नै मनुष्यका सबैप्रकारका दुःख, पिडा तथा कुण्ठाहरुका मूल कारण हुन् । यसकारण बौद्ध धर्म तथा दर्शनले आफ्नो जीवनशैली सम्यक तथा मध्यमार्गी(न ज्यादा आशक्ति न ज्यादा उदाषी) बनाएर आफ्ना कामना तथा इच्छाहरु कम आशक्त तथा मध्यम अवस्थामा राखेर सहज, सरल, सन्तुलित तथा व्यवस्थित जीवन जिउन अभिप्रेरित गर्दछ । तर केही चैतन्य चेतना, साधु, सन्त, योगी, महात्माहरु बाहेक जीवनचक्रको सन्दर्भमा पर्याप्त ज्ञानको अभावका कारण अधिकांश मनुष्यहरुको जीवन सम्यक तथा मध्यमार्गी प्रक्रियाले चलेको हुदैन । जीवनचक्रको सन्दर्भमा पर्याप्त ज्ञानको अभावका कारण मनुष्यको जीवन जिउने क्रम तथा जीवनशैली असन्तुलित तथा अव्यवस्थित हुन्छ र असन्तुलित तथा अव्यवस्थित जीवनमा उसका कर्महरु पनि त्यस्तै प्रकारका हुदै जान्छन् । असन्तुलित तथा अव्यवस्थित जीवनयापन गर्ने मनुष्यहरुका असीमित इच्छा तथा तृष्णाहरु र तिनको भोगप्रति अति आशक्ति र प्राप्तिको अति अपेक्षा तथा चाहना रहेको हुन्छ तर हरकोहीको जीवनमा सीमितता रहेने र शरीरको आयु निश्चित समयको हुने हुनाले आफ्ना चाहना तथा अपेक्षाहरु तृप्त नहुदै मनुष्यको शरीरको अन्त्य तथा मृत्यु हुन्छ र उसको मनमा संग्रहित भएका संस्कारमा मृत्यु पश्चात पनि ती अतृप्त इच्छा तथा आकांक्षाहरु प्राप्त गर्ने र भोग गर्ने चाहनाहरु रहिरहेका हुन्छन् र यही अतृप्त इच्छाकै कारणले आफ्ना इच्छा, कामना, वासनाहरु फेरी तृप्ति गर्न र भोग गर्न उसले बारबार पूनरजन्म लिएर माता–पिताको शुत्र र रजको माध्यमबाट यस धर्ती अर्थात कर्मचक्रको प्रयोगशालामा आइरहन्छ र आफ्ना कर्महरुको चुक्तारा गरेर शरीर तथा जीवलाई त्याग गरेर चेतना अर्थात आत्मा स्वरुपमा प्रवेश गर्छ र अतृप्त इच्छा र कर्मचक्र अनुसार फेरी उही प्रक्रियाबाट पूनरजन्म लिन्छ र यही प्रक्रिया जन्मौं–जन्मसम्म चलिरहन्छ जन्म र मृत्युको चक्र तथा पूनरजन्मको श्रृंखलाका रुपमा । 

 

आठौं महत्वपूर्ण विषय– कर्म चक्र

विश्वका अरु धर्महरुले जस्तै बौद्ध धर्म तथा दर्शनले पनि कर्मचक्र तथा कर्मको सिद्धान्तको मान्यतामा विश्वास राख्दछ । बौद्ध धर्म तथा दर्शनले हरेक मनुष्य आफ्नो सहजता, आरोग्यता, सुख, खुशी, शान्ति तथा आनन्दका लागि ऊ स्वयं नै जिम्मेदार रहेको हुन्छ तथा उसले गरेका सत्कर्महरु जिम्मेदार हुन्छन् भन्ने मान्यता राख्दछ । यसकारण बौद्ध धर्म तथा दर्शनले मानवीय मूल्य–मान्यता अनुशरण गर्दै सम्यक भएर तथा मध्यमार्गमा रहेर व्यवहारिक र प्रयोगात्मक किसिमले आफ्नो जीवनयापन गर्न, सुकर्म गर्न र जीवनलाई हरप्रकारले सहज र सरल बनाउन, आफू र अरुकालागि काम लाग्ने बनाउन प्रेरणा प्रदान गर्दछ । कर्मचक्रको सन्दर्भमा हामी सबैले दैनिक आफ्नो र अरुहरुको जीवनमा भोग्दै र देख्दै आइरहेका छौं कि हरेक मनुष्यले आफ्नो जीवनमा सुख पाउछ आफैंले गरेका कर्महरुका कारणले र दुःख पनि आफैंले गरेका कर्महरुका कारणले पाउने गर्दछ । मनुष्यको जीवन केवल एक जन्मको मात्र होइन, यो जन्म–जन्मको कर्मका संचित संस्कारहरुको श्रृंखला भएकोले उसले हरेक जन्ममा मन, वचन र क्रियाद्वारा गरिने क्षणक्षणका सबै कर्महरु सहि ढंगले साक्षी भएर गर्नु पर्दछ । तर केही चैतन्य चेतना, साधु, सन्त, योगी, महात्माहरु बाहेक कर्मचक्रको सन्दर्भमा पर्याप्त ज्ञानको अभावका कारण अधिकांश मनुष्यहरुले आफ्नो जीवनकालमा गर्ने अधिकांश कर्महरु सहि ढंगले साक्षी भएर गरेका हुदैनन्, बेहोसीमा गर्ने गर्दछन् र आफ्नो कर्म असन्तुलित तथा अव्यवस्थित बनाएका हुन्छन्, कतिपय अवस्थामा त कुकर्महरु पनि घटित गराएका हुन्छन् जानेर तथा नजानेर । कर्मचक्रको सन्दर्भमा पर्याप्त ज्ञानको अभावका कारण मनुष्यको जीवन जिउने क्रम तथा जीवनशैली असन्तुलित तथा अव्यवस्थित हुने हुनाले उसका कर्महरु पनि त्यस्तै प्रकारले असन्तुलित तथा अव्यवस्थित हुदै जान्छन् । मनुष्यले आफ्ना विगतका जन्महरुमा गरेका सबैप्रकारका कर्महरुको संचित संग्रह तथा कर्मचक्रले ऊ अझै कति जन्मसम्म मर्त्यलोक(पृथ्वी)मा पूनरजन्म लिएर आइरहन्छ र जन्म–मृत्युको चक्रमा घुमिरहन्छ, कस्तो जीवन प्राप्त गर्छ भन्ने विषयलाई निर्धारण गर्दछ । यसकारण जन्म–जन्मको श्रृंखला जिउने क्रममा उसका अघिल्ला–अघिल्ला जन्महरुका कर्म बन्धनहरु तथा संचित संस्कारहरुले उसको वर्तमान जीवनलाई प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रुपमा प्रभाव पार्दछन् किनकी आफूले जस्तो कर्म गरेको छ त्यस्तै नै परिणाम वर्तमान जीवनमा देखा पर्दछ प्रारव्ध कर्म, भाग्य तथा नियतिका रुपमा । 

मनुष्यले आफ्नो जीवनमा नियमित रुपमा बेहोरीरहेका विविध प्रकारका असहजता, शारीरिक तथा मानसिक अस्वस्थता, खराव सम्वन्ध, विपन्नता, मानहानि, अशान्तिका दुःख, पिडा तथा कुण्ठाहरु आफैंले वर्तमान जन्ममा तथा पूर्वजन्महरुमा गरेका आफ्नै हरेक नराम्रा तथा नकारात्मक कर्महरुका नराम्रा परिणामहरुका कारण भएकोले हरेक मनुष्यले बौद्ध धर्म तथा दर्शनले प्रतिपादन गरेका शिक्षा, ज्ञान, विज्ञान तथा उपदेशहरुको पालना गरेर आफ्नो जीवनशैली र जीवनका कर्महरु सहि गर्नु अत्यावश्यक हुन्छ । किनकी मनुष्य तवसम्म आफ्नो जीवनमा समस्या, दुःख, पिडा तथा कुण्ठाहरुबाट घेरीइरहन्छ र जीवनमा नकारात्मक अवस्था तथा असहज अवस्थाहरु झेलिरहन्छ जवसम्म उसले आफ्ना सबै कर्मबन्धनका श्रृंखलाहरु समन गर्दैन तथा तोड्दैन र नयाँ–पूराना तथा राम्रा–नराम्रा सबै कर्मबन्धनहरु समन गरेर त्यसबाट मुक्त भएर निर्वाण तथा मोक्षमा उपलव्ध हुदैन । यसकालागि उसले हरेक जन्ममा पलपलका कर्महरु गर्दा साक्षी भएर आफूबाट हरसम्भव राम्रा तथा आफू र अरुको हित हुने प्रकारका कर्महरु गर्नुपर्दछ र बन्धन बनाउने कर्महरु सकेसम्म घटाउने प्रयास गर्नुपर्दछ । स्वार्थ भावले, आफूले पनि बदलामा केही प्राप्त गर्ने भाव राखेर गरिएका कर्महरुले कर्मबन्धन बनाउछन् तथा बन्धन बढाउछन् तर निस्वार्थ, निस्काम तथा अकर्ता(आफ्नो धर्म तथा कर्तव्य पूरा गरिरहेको छु) भावले अर्थात आफू कर्ता(गर्नेवाला) नभएर गरिएका सबै कर्महरु सेवा बन्दछन् र सेवा प्रदायक कर्महरुले मनुष्यको कर्मबन्धन बढाउदैनन्, बरु घटाउछन् र उसलाई कर्मबन्धनबाट मुक्त गर्दछन् । 

नवौं महत्वपूर्ण विषय– पाप–पुण्य र स्वर्ग–नर्क

बौद्ध धर्म तथा दर्शनमा पापको परिभाषा गरिएको छैन तथा पाप भन्ने विषयलाई समावेश नै गरिएको छैन । जीवनलाई दुःख बताइएको छ र सबै दुःखका कारणहरु आफ्ना अति चाहना तथा आशक्तिहरु, यिनै अति चाहना र आशक्तिमा आएर गरिएका नराम्रा कर्महरु र असहज तथा खराव जीवनशैलीलाई मानिएको छ । असहज तथा खराव जीवनशैली सांसारिक भोगप्रतिको अति इच्छा र आशक्तिलाई बताइएको छ । जीवनका यस्ता दुःख र पिडाहरुबाट मुक्त हुने, जीवनशैली सहज तथा राम्रो बनाउने भरपर्दो माध्यम अष्टांगिक मार्ग र त्यसको सम्यक अनुशरण बताइएको छ । अष्टांगिक मार्गको निष्ठापूर्वक अनुशरण गर्दा साधकको जीवनका अति महत्वपूर्ण स्वास्थ्य, सम्वन्ध, समृद्धि, मानप्रतिष्ठा, आन्तरिक शान्ति आदि सबै आयामहरु सन्तुलित हुन्छन्, उसको जीवन आरोग्यमय र पूर्णताले भरिन्छ, शरीरका सबै आयामहरु– शारीरिक, मानसिक, भावनात्मक, बौद्धिक, चेतनात्मक शरीर हरप्रकारले सन्तुलित, व्यवस्थित तथा विकसित हुन्छन् । मनुष्यको स्थुल र सुक्ष्म शरीरको यही अवस्थानै स्वर्ग तथा वैकुण्ठ हो, वैकुण्ठ त्यस्तो अवस्था हो जुन अवस्थामा मनुष्यको जीवनमा कुनै प्रकारका कुण्डा तथा दुःख, पिडाहरु शेष रहदैनन्, जीवन स्वगै समान सहज हुन्छ किनकी स्वर्ग र नर्क भनेको आफू भन्दा वाहिरको कुनै अलग क्षेत्र तथा भूगोल होइन, आफैंभित्र रहेको मन तथा भावनाको सकारात्मक अवस्था हो ।    

बौद्ध धर्म तथा दर्शनले निर्वाण, कैवल्य तथा मोक्षमा उपलव्ध हुने विषयमा विश्वास गर्दछ तर यो अवस्थामा उपलव्ध हुदा अनुभव तथा अनुभूतिमा आउने आन्तरिक शान्ति तथा परमआनन्दलाई कुनै अलग्ग भौतिक क्षेत्र तथा लोक स्वर्गलोक, वैकुण्ठलोक, गोलोकका रुपमा वर्णन गर्दैन र यस्तो उपलव्धतामा हुने अनुभव तथा अनुभूतिहरुलाई मनुष्यको मन, भावना तथा चेतनाको उच्चतम विकासको अवस्थाको रुपमा परिभाषित गर्दछ किनकी स्वर्ग तथा वैकुण्ठ प्राप्त हुनुको वास्तविक अर्थ तथा परिभाषा शरीरको सहजता, सकारात्मक विचार, मनको एकाग्रता, भावनात्मक शान्ति, वौद्धिक तिक्ष्णता र चेतनात्मक जागरुकतामा उपलव्ध हुनु हो जो अष्टांगीक मार्गको निष्ठापूर्वक गरिने अनुशरणबाट सांसारिक(स्थुल जगतको जीवन) र पारमार्थिक जीवन(सुक्ष्म जगतको जीवन)मा मुक्ति, निर्वाण तथा मोक्ष हासिल गर्न सकिन्छ । वैदिक मान्यता अनुसार वैकुण्ठको वास्तविक अर्थ तथा परिभाषा पनि यहीनै हो, मनुष्यको शारीरिक, मानसिक, भावनात्मक, वौद्धिक, चेतनात्मक अवस्था हरप्रकारले कुण्ठा अर्थात पिर–चिन्ता–दुःख–पिडा रहित भएर सहज र सरल अवस्थामा स्थित रहनु हो । ब्राम्हणवादका अनुयायी पंडित तथा पुरोहितहरुले सहि शव्दको गलत अर्थ लगाएर आफूखुशी मनुष्यको सरल मन तथा भावनाको सोझोपनको फाइदा उठाएर यस्तो अवस्थालाई अवस्थालाई कुनै क्षेत्र तथा भूगोलको रुपमा व्याख्या गरिदिए आम मानिसहरुले सहजै कल्पना गर्न सकुन्, ब्राम्हणवादका मनगढन्त विषयहरुमाथि विश्वास गरेर उनीहरुले भने बमोजिम गर्दैजाउन र पंडित, पुरोहितहरुले बिना कुनै परिश्रम जीवनभर त्यसबाट लाभ लिरहन सकुन् भन्ने भावले सनातन अध्यात्म दर्शनको मूलमर्मलाई नै दिशाबिहिन गरिदिए तर गौतम बुद्धले सनातन अध्यात्म दर्शनको मूलसार सबै समक्ष बुझाएर सनातन अध्यात्म दर्शनले गुमाउदै गएको आध्यात्मिक अर्थ फेरी पुनरस्थापित गरिदिए ।

दशौं महत्वपूर्ण विषय– आत्मा र परमात्मा

बौद्ध धर्म तथा दर्शनले इश्वर, भगवान, देवी–देवता, आत्मा, परमात्माको महाशक्ति र यसको आधार, कृपा तथा आशिर्वादबाट मनुष्यको जीवनका गतिविधिहरु निर्भारित हुन्छन् भन्ने मान्यतामा विश्वास राख्दैन । बौद्ध धर्म तथा दर्शनका अनुसार यस संसारमा तथा ब्रम्हाण्डमा केवल चेतना तथा परम चेतना छ, हामी सबैको चेतना तथा परमचेतना नै ब्रम्हाण्डको अन्तिम र मूल श्रोत हो र हरेक जीव तथा प्राणी त्यही चेतनाको अभिन्न अंश हो । हरेक जीवमा स्थित रहेको यही चेतनाको विकसित र अविकसित अवस्था नै मनुष्यको विकसित र अविकसित जीवन हो, अर्को शव्दमा स्वर्ग र नर्कको अवस्था हो । जीवहरुको अविकसित चेतना नै बारबार पुनरजन्म लिएर यस धर्तीलोकमा आफ्ना अघिल्ला जन्महरुमा अति इच्छा तथा आशक्तिका कारण तृप्त हुन नसकेका विभिन्न प्रकारका अतृप्त तृष्णा तथा मनोकांक्षाहरुको भोग गर्न र तृप्त हुन आइरहन्छ । यसकारण कुनैपनि विषयभोगप्रति अति इच्छा र आशक्ति नराखिकन सम्यक तथा मध्यमार्गमा रहेर जीवनयापन सहज गरेर आफ्नो जीवनमा तृप्ति हासिल गर्न सकिन्छ । मन तथा भावना तृप्त भएको अवस्थामा स्वास्थ्य, सुख, खुशी, शान्ति, आनन्द, मन तथा भावनामा सकारात्मकता हासिल हुन्छ । शरीरिक, मानसिक, भावनात्मक, बौद्धिक र चेतनात्मक रुपमा तृप्त भएर जीवनमा आरोग्यता तथा पुर्णता हासिल भएपछि मनुष्यको चेतनाको विकास हुन प्रारम्भ हुन्छ, उसको चेतन चेतना परमचेतनामा एकाकार हुन्छ र उसलाई यही जीवनमा परमशन्ति तथा परमआनन्दको अनुभूति हुन्छ, यही अवस्था निर्वाण तथा मोक्ष(इटरनल लिवरेसन) नै को चरम अवस्था हो । र आफ्नो चेतनाको उच्च अवस्था परमचेतनामा उपलव्ध हुन हरेक व्यक्तिले आफ्नोलागि अनिवार्य रुपमा आफू स्वयंले नै सहि प्रक्रिया अनुसार ध्यान साधना गर्ने प्रयत्न गर्नु पर्दछ, अर्कोले गरिदिएको पूजापाठ, कर्मकाण्ड, मन्त्रजप तथा अन्य प्रकारका प्रयत्नहरुले आफ्नो जीवनका दुःख, पिडा, कुण्ठाहरुबाट मुक्ति मिल्दैन, आफ्नो चेतन चेतना परमचेतनासंग एकाकार हुन सक्दैन र निर्वाण तथा कैवल्यमा उपलव्ध हुन सकिदैन अर्थात वैदिक ज्ञान, विज्ञानका अनुसार आत्मा(चेतना) परमात्मा(परमचेतना)मा एकाकार हुन सक्दैन ।

छिट्टै,

@ गौतम बुद्धको महापरिनिर्वाण र बौद्ध दर्शन व्यवस्थापनका श्रृंखलाहरु

@बौद्ध धर्म विभाजित भएपछिका परिदृश्यहरु

@बौद्ध धर्मका चार प्रमुख शाखाहरु: थेरवाद, महायान, बज्रयान, नवयान